Ο κλασικός ορισμός της αρχαιολογίας την χαρακτηρίζει ως την επιστήμη, η οποία ερευνά τους ανθρώπινους πολιτισμούς βάση των υλικών καταλοίπων τους. Η αγγειοπλαστική και η αγγειογραφία συγκαταλέγονται στους βασικούς τομείς των υλικών αυτών καταλοίπων, οι οποίοι μελετούνται ευρέως από τους ειδικούς. Ο ρόλος των αγγείων είναι ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς σχήματα και μοτίβα συμβάλλουν όχι μόνον στην χρονολόγηση των, αλλά και στην χρονολόγηση άλλων μνημείων (π.χ. τάφων, ναών, οικιών, δημοσίων κτηρίων).
Υπάρχουν αγγεία από διαφορετικά υλικά, όπως λίθος, μάρμαρο, μέταλλο, αλλά στο παρών κείμενο θα επικεντρωθούμε στα πήλινα αγγεία. Η αγγειοπλαστική από πηλό ονομάζεται κεραμεική.
Μεθοδολογικά θα μπορούσαμε να ιεραρχήσουμε την κεραμεική στα ακόλουθα κριτήρια:
(1) Πρωτογενή κριτήρια:
(α) Τεχνική: χειροποίητη - τροχήλατη κεραμεική
(β) Μορφή: ανοικτά αγγεία (αγγεία δηλαδή, το χείλος των οποίων είναι ίσο ή μεγαλύτερο από την βάση τους) - κλειστά αγγεία (αγγεία στα οποία το χείλος είναι μικρότερο από την βάση τους)
(γ) Προέλευση: εισηγμένα - ντόπια κατασκευασμένα αγγεία
(δ) Διακόσμηση: απλά, αδιακόσμητα αγγεία - εικονόγραπτη, εγχάρακτη, ανάγλυφη κεραμεική
(ε) Ποιοτικά κριτήρια: εκλεπτυσμένη, πολυτελής κεραμεική (luxury pottery) - απλή, λιτή κεραμεική
(2) Δευτερεύοντα κριτήρια:
(α) Χρώμα: χρώμα πηλού, επίχρωση, επικάλυψη
(β) Πάχος: αγγεία με λεπτά, μεσαίου τύπου, παχιά τοιχώματα
(γ) Τύπος πηλού: καθαρός, με πρόσμιξη χαλικιών, τραχύς
(δ) Επιφάνεια αγγείου: τραχιά, στιλπνή, βερνικωμένη, ανάγλυφη, επιχρωματισμένη, εγχάρακτη
(3) Τριτογενή κριτήρια:
(α) Είδη/ Τύποι αγγείων: (π.χ. για ελληνική κεραμεική): αμφορείς, κρατήρες, κύλικες, σκύφοι κτλ. - υποκατηγορίες; ψευδόστομοι αμφορείς, παναθηναϊκοί αμφορείς κτλ.
(β) Χρήση: (i) οικιακή χρήση: αγγεία βρώσης (π.χ. πιάτα, μπώλ), αγγεία πόσης (π.χ. κύπελλα, κάνθαροι, κύλικες), αγγεία αποθήκευσης (π.χ. αμφορείς, πίθοι, στάμνες), αγγεία μίξης (π.χ. κρατήρες, ψύκτες), αγγεία έγχυσης (π.χ. υδρίες, οινοχόοι, ρυτά), μαγειρικά σκεύη (π.χ. κατσαρόλες), αγγεία φώτησης (λύχνοι) - (ii) αγγεία συνδεδεμένα με λατρευτικές πρακτικές: σε εορτές (π.χ. λέβητες, λουτροφόροι), σε ιερά (π.χ. αγγεία μινιατούρες, λύχνοι, ομφαλοί), ως ταφικά κτερίσματα (π.χ. τεφροδόχοι, αμφορείς, λέκυθοι, λύχνοι) - (iii) αγγεία για εμπορική χρήση (π.χ. αμφορείς) - (iv) αγγεία καλλωπισμού (π.χ. αρύβαλλοι, αλάβαστρα)
Γνωρίζουμε οτι η τροχήλατη κεραμεική εισήχθει στον ελλαδικό χώρο κατά την Πρώϊμη Εποχή του Χαλκού. Γνωρίζουμε επίσης οτι από το 600 π.Χ. περίπου, οι Έλληνες κεραμοποιοί δημιουργήσαν τον μελανόμορφο ρυθμό, σύμφωνα με τον οποίο, ανθρώπινες, μυθολογικές μορφές, και μορφές ζώων ζωγραφίζονταν με μαύρο χρώμα επί της κόκκινης επιφάνειας του αγγείου. Λιγότερο από εναν αιώνα αργότερα, εμφανίστηκε ο ερυθρόμορφος ρυθμός, ο οποίος είναι το αντίστροφο του μελανόμορφου: στον ερυθρόμορφο επιχρωματίζεται με μαύρο χρώμα το περίγραμμα των μορφών, οι οποίες φέρουν το κόκκινο της επιφάνειας του αγγείου. Πρωτοπόρος και στις δυο τεχνικές υπήρξε η πόλις των Αθηνών, η οποία ειδικά κατά τον 5ο αι. π.Χ. διέθετε, όχι μόνο πληθώρα φιλοσοφικών σχολών, αλλά και εργαστηρίων αγγειοπλαστικής και αγγειογραφίας. Τα εργαστήρια αυτά, τα οποία βρισκόνταν κυρίως στην περιοχή του Κεραμεικού, στην οποία δώσαν και το όνομά της, παρήγαγαν αγγεία υψηλής ποιότητας, τα οποία εξάγονταν. Διόλου τυχαίο, οτι τα αρτιότερα δείγματα μελανόμορφης και ερυθρόμορφης εικονόγραπτης κεραμεικής (π.χ. αγγείο Φρανσουά, κρατήρας Εφρονίου) βρεθήκαν σε ετρουσκικούς τάφους στην Ιταλία. Και φυσικά επίσης δεν είναι τυχαίο, οτι και άλλες περιοχές μιμηθήκαν το παράδειγμα των Αθηνών, όπως π.χ. η Βοιωτία, το Άργος, η Λακωνία, η Χαλκίδα - αν και ποιοτικά δεν καταφέραν δυστυχώς να φτάσουν την αθηναϊκή ποιότητα.
Μια σειρά από γεγονότα οικονομικού, κοινωνικού, πολιτικού χαρακτήρα όμως, καταλύτης των οποίων φέρεται να υπήρξε ο Πελοποννησιακός πόλεμος (431-404 π.Χ.), οδήγησε στην παρακμή των αθηναϊκών εργαστηρίων. Η εικονόγραπτη κεραμεική έπεσε ποιοτικά και εγκαταλείφθηκε. Σε κάποιες περιοχές της Κάτω Ιταλίας (π.χ. Απουλία, Καμπανία) συνέχισε κατά τον 4ο αι. π.Χ. η ντόπια παραγωγή. Ο κανόνας ωστόσο ήταν η χρήση στιλπών, μελαμβαφών αγγείων με λεία, λαμπερή, βερνικωμένη επιφάνεια (συγκρ. εικ. 2-3 εντ.). Τέτοιου είδους αγγεία μιμούνταν ουσιαστικά μεταλλικά πρότυπα. Υπήρχαν δε από το 600 π.Χ. - τα λακωνικά εργαστήρια παρήγαγαν τέτοια τέχνεργα, αλλά δεν ήσαν τόσο δημοφιλή, όσο τα μελανόμορφα και ερυθρόμορφα αγγεία. Και στην Ετρουρία υπήρχαν αντίστοιχα αγγεία, στις λεγόμενες τεχνικές Bucchero και Impasto. Κατά την ελληνιστική περίοδο, εμφανιστήκαν στην Ιταλία και τα κεραμικά τύπου Campana A, B και C. Η παρακμή ειδικά του ερυθρόμορφου ρυθμού, οδήγησε στην ακμή των μελαμβαφών αυτών αγγείων, τα οποία θεωρούνταν πλέον ως αγγεία πολυτελείας.
Σχεδόν παράλληλα με την αναγέννηση των μελαμβαφών αγγείων, εμφανίστηκαν και τα ερυθρά επιγυαλισμένα αγγεία (συγκρ. εικ. 4-7 εντ.), αν και π.χ. στην Κύπρο, ενας τέτοιος τύπος αγγείων (όπως και στιλπνά μελανά κεραμεικά) προηγούνταν χρονικά κατά πολύ της ελληνιστικής εποχής (εικ. 5). Μελανή και ερυθρά στιλπνή κεραμεική κατά την ελληνιστική εποχή, μπορούσε να ήταν διακοσμημένη με μικρά ανάγλυφα. Στον ελλαδικό χώρο είναι ιδιαίτερα γνωστοί οι λεγόμενοι μεγαρικοί σκύφοι. Υποκατηγορία των σκύφων με ανάγλυφες διακοσμήσεις είναι οι σκύφοι με θεματική από τα ομηρικά έπη. Αποκαλούνται δε ομηρικοί σκύφοι. Η Πέργαμος ανέπτυξε την δική της κεραμική παραγωγή τέτοιων ανάγλυφων στιλπνών αγγείων, ενώ στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο, εμφανίστηκε από την εποχή της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας η αντίστοιχη κεραμεική Terra Nigra - παράλληλα περίπου με τα Campana wares που συνεχίζαν να παράγονται. Η κατεξοχήν όμως κεραμική πολυτελείας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας υπήρξε η Terra Sigilata (TS - εικ. 6-7). Τα γνωστότερα εργαστήρια παραγωγής της είναι στο Arezzo της Ιταλίας και στην ρωμαϊκή επαρχία της Γαλατίας. Οι TS Aretina και Gallica θεωρούνται τα ποιοτικότερα δείγματα του είδους: η επιφάνειά τους είναι λεία, γυαλιστερή, με βαθύ σκούρο κεραμιδί χρώμα. Τα αγγεία παραγωγής, όπως μπώλ και πιάτα, φέρουν - σαν τα αντίστοιχα μελαμβαφή - λεπτή διακόσμηση με φυτά και γιρλάντες κυρίως στην περίμετρο του χείλους. Μερικές φορές έχουν ανάγλυφο εντός του κέντρου. Κατά την ύστερη αρχαιότητα, μετά τον 2ο αι. μ.Χ., ανθεί ειδικά η TS Africana, προερχόμενη από τις αφρικανικές επαρχίες της Ρώμης. Η κατηγορία αυτή είναι κεραμιδί προς πορτοκαλί χρώματος (εικ. 7). Με τον τύπο της TS ολοκληρώνεται η ομοιογένεια στο Imperium Romanum μέχρι και την παρακμή της αυτοκρατορίας.
Κάνοντας μια συνοπτική ανακεφαλαίωση, ο σκοπός του παρόντος κειμένου ήταν να αποδειχτεί οτι από την ύστερη κλασική/ πρώϊμη ελληνιστική εποχή και μετά, η στιλπνή μελαμβαφής και ερυθρά κεραμεική κυριαρχούν σε ποικίλες υποκατηγορίες, τόσο στην ανατολική (μεγαρικοί σκύφοι, κεραμεική Περγάμου), όσο και στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο (Campana A-C, Terra Nigra, Terra Sigilata). Αυτή η σύνδεση δεν γίνεται συχνά και φυσικά δεν είναι τυχαία. Κρίμα είναι που δεν υπάρχουν συγκριτικές μελέτες και πρακτικά συνεδρίων που θα μπορούσαν να ερευνήσουν το εν λόγω θέμα σε βάθος.
Παρεπιπτόντως, όταν χρησιμοποιούνται οι όροι red- and black-slip (ή furnished, ή lustrus - στα γερμανικά rot- und schwarz-firniss) wares, εννοείται οτι πρόκειται για αγγεία με βερνικωμένη επιφάνεια, ώστε να γυαλίζουν, να είναι λεία, και να θυμίζουν έτσι μεταλλικά αγγεία. Δόκιμοι είναι επίσης οι όροι back- and red glazed ή polished wares, όροι που δίνουν έμφαση στην στιλπνή, γυαλιστερή επιφάνεια των αγγείων αυτών.
Προέλευση εικόνων:
Εικ. 2-5: www.carc.ox.ac.uk (Beazley Archive)
Εικ. 6-7: www.antike-tischkultur.de
Keine Kommentare:
Kommentar veröffentlichen