The Schaftgraves of the Grave Circle A of Mycenae in their Aegean-Mediterranean Context.

 Φέτος συμπληρώνονται 150 χρόνια από τότε που ο Σλήμαν ανέσκαψε στις Μυκήνες και ανακάλυψε τους Λακκοειδείς Τάφους του Ταφικού Κύκλου Α. Η ανακάλυψη αυτή ήταν τόσο μεγάλης σημασίας που χαρακτηρίζει πλέον μια ολόκληρη εποχή. 'Οταν δηλαδή γίνεται λόγος για την "Εποχή των Λακκοειδών Ταφών" εννοείται ουσιαστικά η Πρώϊμη Μυκηναϊκή ή αλλιώς Υστεροελλαδική Ι-ΙΙΑ Περίοδος (1600-1450 π. Χ.). Οι απαρχές της εποχής αυτής ωστόσο τοποθετούνται στην Μεσοελλαδική ΙΙΙ (1700-1600 π. Χ.), καθώς τότε χρονολογείται ο αρχαιότερος Ταφικός Κύκλος Β, ο οποίος βρίσκεται εκτός των τειχών της μυκηναϊκής ακροπόλεως και ανεσκάπτει κατά την δεκαετία του 1950 από τους Έλληνες αρχαιολόγους Ιωάννη Παπαδημητρίου και Γεώργιο Μυλωνά. 

Εικ. 1

 Το ομώνυμο "Μουσείο Σλήμαν" στην κωμόπολη Ankershagen τιμά την επέτειο αυτή με μια μικρή, αναμνηστική έκθεση, η οποία θα διαρκέσει μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου (βλ. εικ. 1). 

 

 Με αφορμή την επέτειο και την έκθεση αυτή, ας αναφερθούν εδώ ορισμένα στοιχεία, ώστε να γίνει κατανοητό, γιατί η ανακάλυψη αυτή είναι ήσσονος σημασίας. Στοιχεία έχουν παρθεί από την 6η ενότητα του διαδικτυακού σεμιναρίου ΚΔΒΜ Τσαούση αναφορικά με την Ταφική Αρχαιολογία. Αναφορικά με την προσωπικότητα και το έργο του Σλήμαν, καλό είναι να ανατρέξουν οι αναγνώστες του ιστολογίου στην 3η ενότητα του διαδικτυακού σεμιναρίου του ιδίου ΚΔΒΜ σχετικά με τις σκοτεινές πτυχές της Αρχαιολογίας. 

 

Εικ. 2

 Κατ΄αρχάς, οι Λακκοειδείς Τάφοι καθεαυτοί ως είδος ταφής, δεν είναι παρά ορθογώνιοι φρεατοειδείς λάκκοι βάθους μεταξύ 1,20-3,50 μ., οι οποίοι καλύπτονταν από λίθινες πλάκες (εικ. 2). Ο Ταφικός Κύκλος Α βρίσκεται εντός των τειχών της μυκηναϊκής ακροπόλεως, τα οποία χτιστήκαν κατά την Υστεροελλαδική ΙΙΙΑ1 (1400 π. Χ. - είναι η επονομαζόμενη "Μυκηναϊκή Ανακτορική Εποχή") και ήσαν ορατά - όπως και τμήμα της "Πύλης των Λεόντων" κατά την κλασική αρχαιότητα, τον μεσαίωνα και τους νεότερους χρόνους. Ο Ταφικός Κύκλος Α διέθετε κυκλικό περίβολο και τουλάχιστον 4 ανάγλυφες επιτύμβιες στήλες από ασβεστόλιθο (εικ. 3). Συμπεριλάμβανε 6 τάφους, στους οποίους ήσαν ενταφιασμένοι 17 ενήλικες - 9 γυναίκες, 8 άνδρες - και 2 παιδιά. Οστεολογικές αναλύσεις απέδειξαν οτι οι ενταφιασμένοι ήσαν συγγενείς. Οι τάφοι είναι αριθμημένοι με λατινικούς χαρακτήρες. Εξ αυτών οι ΙΙ και IV είναι οι αρχαιότεροι, χρονολογικά παράλληλοι με τους τελευταίους τάφους του Ταφικού Κύκλου Β. Ο Σλήμαν ανέσκαψε τους πρώτους 5 στα 1876. Τον 6ο τάφο τον ανακάλυψε και τον ανέσκαψε ο γιατρός Παναγιώτης Σταματάκης μεταξύ 1876-1878 (εικ. 4). Ο Σταματάκης επέβλεπε τις εργασίες του Σλήμαν για λογαριασμό της ελληνικής κυβερνήσεως. Οι ημερολογιακές του καταγραφές είναι λεπτομερέστερες από του Σλήμαν.

 

Εικ. 3

Εικ. 4

 Τα ευρήματα του Ταφικού Κύκλου Α μπορεί κανείς να τα δει στην μόνιμη έκθεση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών. Τα πλουσιώτερα και πιο εντυπωσιακά ευρήματα προέρχονται από τους τάφους III, IV και V. Σε αυτά περιλαμβάνονται 5 χρυσές προσωπίδες, 41 ξίφη, 17 εγχειρίδια, περισσότερα από 28 αγγεία από χρυσό και άργυρο, κοσμήματα από πολύτιμους λίθους και μέταλλα (εικ. 5-7) και πολλά άλλα αντικείμενα. Τα ευρήματα έχουν δημοσιευτεί υποδειγματικά από τον Georg Karo ως "Die Schachtgräber von Mykene" (München 1930-1933). 

Εικ. 5

Εικ. 6

Εικ. 7

 Γιατί όμως ο Ταφικός Κύκλος Α είναι σημαντικός και ποιά είναι η συμβολή του στην Αρχαιολογία του Αιγαιακού κόσμου;

 Κατ΄αρχάς με την ανακάλυψη του Σλήμαν επιβεβαιώθηκε οτι υπήρχε προϊστορία στον ελλαδικό κόσμο. Υπήρξε Εποχή του Χαλκού με ανεπτυγμένο, υψηλό πολιτισμό. Κατ΄αυτόν τον τρόπο δώθηκε βάθος στην ελληνική αρχαιότητα. Ο Σλήμαν βέβαια, ήθελε να αποδείξει την ιστορικότητα των ομηρικών επών. Για αυτό π.χ. ονόμασε την προσωπίδα της εικ. 5 "Μάσκα του Αγαμέμνωνα". Την εποχή του Σλήμαν βέβαια, οι επιστημονικές μέθοδοι δεν είχαν εξελιχθεί τόσο πολύ, επομένως δεν ήταν γνωστό οτι τα ευρήματα των Λακκοειδών Ταφών ήσαν περί τους 4 αιώνες αρχαιότερα του ομηρικού Τρωϊκού πολέμου.

 Αδιαμφισβήτητη θεωρείται από πολλούς μελετήτες η πολιτιστική επηρροή του προϋπάρχοντος μινωϊκού πολιτισμού στην τέχνη της Εποχής των Λακκοειδών Ταφών. Εύλογο, μιας και την περίοδο εκείνη, η λεγόμενη "Μινωϊκή Θαλασσοκρατορία" βρισκόταν στο απόγειό της. Προϊόντα, πρώτες ύλες, ανθρώπινο δυναμικό ανταλλάσσονταν και αλληλεπιδρούσαν μεταξύ Μινωϊκής Κρήτης και Μυκηναϊκής Ελλάδας. 

 Δεν αποκλείεται η υπόθεση, η δυναστεία που κυριαρχούσε τότε στις Μυκήνες να παρήγγειλε τα τέχνεργα που βρεθήκαν στους Λακκοειδείς Τάφους. Χάρις σε αυτού του είδους την τεχνογνωσία εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην ηπειρωτική Ελλάδα η εικονογραφία ρεαλιστικών αναπαραστάσεων ανθρωπίνων μορφών και ζώων (εικ. 6-7). 

 Συν τοις άλλοις εμφανίστηκε και η χρήση της τεχνικής σμάλτου ονόματι "νιέλλο", κατά την οποία ενα λιωμένο κράμα θειαφιού, μόλυβδου, χαλκού και αργύρου απλώνεται επί επιφανείας μεταλλικού αντικειμένου το οποίο φέρει εγχάρακτη διακόσμηση (εικ. 6). 

 Άλλες καινοτομίες της εποχής εκείνης περιλαμβάνουν την εισαγωγή και χρήση δίτροχου και δίθριππου άρματος (άρμα το οποίο σύρεται από 2 άλογα δηλαδή) και την χρήση ξίφους. Και στις 2 περιπτώσεις αντικατοπτρίζονται νέες τεχνικές μάχης (εικ. 7). 

 Η εύρεση στους τάφους κοσμημάτων και αγγείων από υλικά, όπως κεχριμπάρι από την Βαλτική, φαγεντιανή, αλάβαστρο, λάπις λάζουλι (αιγυπτιακό μπλε), αυγά στρουθοκάμηλου, ελεφαντόδοντο, ήλεκτρο και χρυσό συνολικού βάρους 15 κιλών περίπου, συνηγορούν υπέρ διαπολιτιστικών και εμπορικών δεσμών, όχι μόνο με την Μινωϊκή Κρήτη, αλλά και με άλλους πολιτισμούς της Εποχής του Χαλκού, όπως της Αιγύπτου. Το πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο της τελευταίας κατά την Εποχή των Λακκοειδών Ταφών, την θέλει διαιρεμένη σε τουλάχιστον 3 βασίλεια, ενα εκ των οποίων ήταν των σημιτικής καταγωγής Υκσώς στο αιγυπτιακό Δέλτα. Η δυναστεία επομένως των ηγεμόνων της εποχής του Ταφικού Κύκλου Α, δεν ήταν μόνο σύγχρονη της "Μινωϊκής Θαλασσοκρατορίας", αλλά και της λεγόμενης "2ης Ενδιάμεσης Περιόδου στην Αίγυπτο".

 H σπουδαιότητα των ενταφιασμένων στηρίζεται επίσης στο γεγονός οτι οι επόμενες γενεές, εντάξαν τον περίβολο του Ταφικού Κύκλου Α πίσω από τα τείχη της ακροπόλεως (εικ. 3). Η διαρρύθμιση και η αρχιτεκτονική του Ταφικού Κύκλου Α, με τον περίβολο και τις επιτύμβιες στήλες, του προσδίδει τον χαρακτήρα ανοικτού δημοσίου σήματος, στον οποίον λαμβάναν χώρα τιμητικές τελετουργίες.  

 Να αναφερθεί τέλος και το ότι η Εποχή των Λακκοειδών Ταφών - αναλόγως βέβαια του ποιά χρονολόγηση ακολουθείται - εντάσσεται στο γενικό υπόβαθρο της έκρηξης του ηφαιστείου της Θήρας. και των επακόλουθων αυτής. Από την μια μεριά, υπάρχει η νέα ή υψηλή χρονολόγηση, η οποία υποστηρίζεται από τις θεωρητικές επιστήμες. Η δενδροχρονολόγηση, η ανάλυση γύρης και πόλων από παγετώνες έχουν δώσει αποτελέσματα μεταξύ 1659-1600 π. Χ. Από την άλλη όμως, η παραδοσιακή ή συμβατική χαμηλή χρονολόγηση βασίζεται στην χρονολόγηση της μινωϊκής κεραμεικής που βρέθηκε στις ανασκαφές στο Ακρωτήρι και τοποθετείται στην Υστερομινωϊκή ΙΑ (1500 π. Χ.). Πρόσφατα ευρήματα από τις ακτές της ανατολικής Μικράς Ασίας, όπως ο σκελετός έφηβου φέρονται να υποστηρίζουν την χρονολόγηση αυτή. Στην περίπτωση αυτή χρειάζονται ασφαλώς περισσότερα και ισχυρότερα στοιχεία.

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ

Εικ. 1-2, 5-7: (c) wikimedia commons

Εικ. 3-4: (c) R. Laffineur, ΜΝΗΜΗ.17th Intern. Aegean Conference, Udine, April 2018. Aegaeum 43 (Liège 2019)

ΑΛΛΟΣ ΕΝΑΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΩΪΜΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ.

 Πρόσφατα κυκλοφόρησε ο νέος συλλογικός τόμος από την σειρά "Cambridge Companions" σε επιμέλεια των Jane B. Carter και Carla M. Antonaccio αναφορικά με την Πρώϊμη Εποχή του Σιδήρου (εικ. 1). Και οι 2 επιμελητές, όπως και οι συμμετέχοντες συγγραφείς, είναι καταξιωμένοι ακαδημαϊκοί και αυθεντίες στον τομέα τους. Το έργο αυτό συμπληρώνει την ήδη υπάρχουσα βιβλιογραφία. Και όχι μόνο: 

Εικ. 1

  Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί, οτι το βιβλίο αυτό είναι κάτι σαν άτυπη συνέχεια του τόμου "The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age" σε επιμέλεια της Cynthia W. Shelmerdine (εικ. 2), κατά παρόμοιο τρόπο με τα αντίστοιχα βιβλία των Oliver Dickinson, Eric Cline και Jan Bouzek. Όπως επομένως τα προαναφερόμενα, έτσι και οι 2 τόμοι της σειράς αυτής του Cambridge θα μπορούσαν να τοποθετηθούν πλάι-πλάι στο ίδιο ράφι. Ως συμπλήρωμα της αντίστοιχης, ενιαίας βιβλιογραφίας.

Εικ. 2

 Και ποιός ξέρει; Μπορεί οι "ανταγωνιστές" να βγάλουν επίσης κανένα "Oxford Handbook" για την ίδια αυτήν χρονική περίοδο, την Πρώϊμη Εποχή του Σιδήρου στην Ελλάδα δηλαδή. Υπάρχει άλλωστε ήδη το αντίστοιχο βιβλίο για την Εποχή του Χαλκού...