"Der alte Fritz" - or: Indexes, Reports and Gazetteers of Objects and Sites in Pre- and Protohistoric Greece.

 Στην Α΄ Ενότητα του σεμιναρίου του ΚΔΒΜ Τσαούση αναφορικά με τις "σκοτεινές πτυχές της αρχαιολογίας", αναφέρονται μεταξύ άλλων και τα είδη των αρχαιολογικών δημοσιεύσεων. Μια υποκατηγορία αυτών είναι τα πρακτικά καταλογογράφησης αρχαιολογικών θέσεων και αντικειμένων. Αυτού του είδους τα πρακτικά (αγγλ.: Reports, Indexes, Gazetteers, γερμ.: Forschungsberichte) - μια σύνοψη ουσιαστικά των αρχαιολογικών δεδομένων - μπορούν να αποτελούν την ραχοκοκαλιά διατριβών. Μπορούν όμως να δημοσιεύονται και αυτόνομα, σε επιστημονικά περιοδικά. Υπάρχει π.χ. η σειρά "Archaeological Reports" στην αγγλική γλώσσα, η οποία εκδίδεται υπό την αιγίδα της BSA (British School of Athens) και συνήθως - όσον αφορά τα της ελληνικής αρχαιολογίας - είναι διαρθρωμένη σε περιοχές/ νομούς, χρονολογικές περιόδους και τομείς.

 Πρωτοπόρος στην υποκατηγορία αυτή υπήρξε η γερμανόγλωσση έρευνα. Θα μπορούσε κάλλιστα κάποιος να ισχυριστεί, οτι ζωτικής σημασίας υπήρξε η συμβολή του ακριβοθώρητου Αυστριακού Fritz Schachermeyr σε αυτήν. Η αμφιλεγόμενη αυτή προσωπικότητα, η οποία συνήθιζε να γράφει περίπλοκες, μακροσκελείς προτάσεις ("καταργήθηκαν" πλέον αυτά στον γερμανικό γραπτό λόγο!), που επαίρονταν για τις γνώσεις της των αρχαίων γλωσσών (ιερογλυφικά, ακκαδικά, φυσικά αρχαία ελληνικά και λατινικά) και για την ποικιλία των ερευνών και ενδιαφερόντων της (ο Schachermeyr ήταν ιστορικός και φιλόλογος με κλασσική εκπαίδευση, αλλά ασχολήθηκε εντατικά και συστηματικά με την αρχαιολογία των πολιτισμών της Μεσογείου, ειδικά δε της 2ης χιλ. π. Χ.), υπήρξε ενεργό μέλος του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος και συνεργάτης/ υποστηρικτής των ναζιστικών ιδρυμάτων "Forschungsgemeinschaft Deutsches Ahnenerbe" και "Amt Rosenberg". Υποστήριξε με θέρμη τις θεωρίες επί μιας "ανωτέρας αρείας φυλής" (nordische/ arische Rasse) και πέρασε τον Β' ΠΠ μακρυά από τα πεδία των μαχών, εργαζόμενος σε υψηλές διοικητικές θέσεις στα πανεπιστημιακά ιδρύματα Ιένας (1931-136) και Χαϊδελβέργης (1936-1940). Μεταξύ 1941 και 1946 επέστρεψε στην Αυστρία ως Πρύτανης του πανεπιστημίου του Γκράτζ. Μετά τον πόλεμο, τοποθετήθηκε ως τακτικός καθηγητής στην έδρα Αρχαίας Ιστορίας του πανεπιστημίου της Βιέννης - θέση από την οποία δραστηριοποιήθηκε μεταξύ 1952 και 1970. Φυσικά εγκατέλειψε τις ναζιστικές θεωρίες και προφανώς πήρε άφεση αμαρτιών. Υπήρξε πολυγραφότατος και εισηγήθηκε στα 1971 την ίδρυση της "Mykenische Komission", την οποία αξιοποίησε εις το έπακρο, αφού μέσω αυτής δημοσίευσε τα σημαντικότερα έργα του. Σε αυτά συγκαταλέγεται η 5-τομη σειρά: 

 Die Ägäische Frühzeit. Forschungsbericht über die Ausgrabungen im letzten Jahrzehnt und über ihre Ergebnisse für unser Geschichtsbild. Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften (Wien 1976–1982). 

  Η σειρά αυτή είναι το πλέον χαρακτηριστικό ("par excellence") παράδειγμα των προαναφερόμενων συνόψεων στην γερμανική γλώσσα, αποτελείται δε από τους ακόλουθους τόμους:

• Τόμος 1: Die vormykenischen Perioden des griechischen Festlandes und der Kykladen (= Mykenische Studien Band 3 = Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte. Band 303, Wien 1976) 
• Τόμος 2: Die mykenische Zeit und die Gesittung von Thera (= Mykenische Studien. Band 4 = Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte. Band 309, Wien 1976)
• Τόμος 3: Kreta zur Zeit der Wanderungen. Vom Ausgang der minoischen Ära bis zur Dorisierung der Insel (= Mykenische Studien. Band 7 = Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte. Band 355, Wien 1979)
• Τόμος 4: Griechenland im Zeitalter der Wanderungen. Vom Ende der mykenischen Ära bis auf die Dorier (Wien 1980)
• Τόμος 5: Die Levante im Zeitalter der Wanderungen. Vom 13. bis zum 11. Jahrhundert v. Chr. (Wien 1982)

   Να σημειωθεί εδώ, οτι η σειρά αυτή βασιζόταν στα πορίσματα των ακόλουθων έργων (μονογραφίες) παρόμοιου περιεχομένου του ιδίου συγγραφέα:

 Die ältesten Kulturen Griechenlands (Stuttgart 1955)

 Das ägäische Neolithikum. SIMA 6 (Lund 1964) 

 Die minoische Kultur des alten Kreta (Stuttgart 1964) [συγκρ. με: => Stefan Hiller, Das minoische Kreta nach den Ausgrabungen des letzten Jahrzehnts (Wien 1977)]

 Επίσης δε, στα ακόλουθα άρθρα του Schachermeyr:

Forschungsbericht über die Ausgrabungen und Neufunde zur Ägäischen Frühzeit 1957-1960, AA 1962, p. 105-382

μαζί με τους H. G. Buchholz - S. Alexiou - H. Hauptmann, Forschungsbericht über die Ausgrabungen und Neufunde zur Ägäischen Frühzeit 1961-1965 Part 1, AA 86.3, 1971, p. 295-419

 Forschungsbericht über die Ausgrabungen und Neufunde zur Ägäischen Frühzeit 1961-1965 Part 2, AA 89.1, 1974, p. 1-28

 Η 5-τομη σειρά συνοψίζει, όχι μόνο την προαναφερόμενη βιβλιογραφία του συγγραφέα, αλλά τα αρχαιολογικά δεδομένα των δεκαετιών 1950-1980. Και για αυτό και μόνο συστήνεται, ειδικά στους γνωρίζοντες την γερμανική γλώσσα, ώστε να μην χάνουν πολύτιμο χρόνο ξεφυλλίζοντας τόμους επί τόμων, όπως π.χ. του "Αρχαιολογικού Δελτίου". Εξυπακούεται οτι όλα αυτά τα έργα είναι εμπλουτισμένα με βιβλιογραφία και παραπομπές αυτής ως υποσημειώσεις.

 Παρόμοιας λογικής είναι και οι αγγλόγλωσσες δημοσιεύσεις του Richard Hope Simpson:

A Gazetteer and Atlas of Mycenaean Sites (1965) 

μαζί με τον O. T. P. K. Dickinson, A Gazetteer of Aegean Civilisation in the Bronze Age 1: The Mainland and the Islands (1979)

Mycenaean Greece (1982)

 Και φυσικά, στα ελληνικά, από τον Κωνσταντίνο Θ. Συριόπουλο:

Η Προϊστορία της Πελοποννήσου.  Βιβλ. της εν Αθήναις Αρχ. Εταιρείας 51 (1964)

Η Προϊστορία της Στερεάς Ελλάδος. Βιβλ. της εν Αθήναις Αρχ. Εταιρείας 61 (1968)

Οι μεταβατικοί χρόνοι από της μυκηναϊκής εις την αρχαίαν περίοδον. 2 τόμοι. Βιβλ. της εν Αθήναις Αρχ. Εταιρείας 99 (1983/84)

Η προϊστορική κατοίκισις της Ελλάδος και η Γένεσις του Ελληνικού Έθνους. 2 τόμοι.  Βιβλ. της εν Αθήναις Αρχ. Εταιρείας 139 (1994/95) 

 Στα επιπλέον έργα του κυρίου Schachermeyr, τα οποία περιλαμβάνουν επίσης στοιχεία συνοπτικών πρακτικών θέσεων και αντικειμένων, συμπεριλαμβάνονται και οι ακόλουθες μονογραφίες: 

Etruskische Frühgeschichte (Berlin 1929)

 Hethiter und Achäer (Leipzig 1935) [εξελίχθηκε στην μονογραφία : => Mykene und das Hethiterreich (= Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte. Band 472 = Veröffentlichungen der Kommission für mykenische Forschung. Band 11. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften Wien 1986)]

 Ägäis und Orient : Die überseeischen Kulturbeziehungen von Kreta und Mykenai mit Ägypten, Levante und Kleinasien unter bes. Berücks. d. 2. Jahrtausends v. Chr. (Wien 1967)

 Griechische Frühgeschichte. Ein Versuch, frühe Geschichte wenigstens in Umrissen verständlich zu machen (= Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte. Band 425. Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1984) [αποτελεί τρόπον τινά ενα είδος "resumée" της 5-τομης "Ägäische Frühzeit"]

 Die griechische Rückerinnerung im Lichte neuer Forschungen (= Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse. Sitzungsberichte. Band 404. Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1983)

 Επομένως, εαν κάποιος επιθυμεί να μελετήσει σε βάθος την Αιγαιακή Προ- και Πρωτο-ιστορία, γνωρίζει την γερμανική γλώσσα και δεν θέλει να χάνει τον χρόνο του κατεβάζοντας τόμους επί τόμων, θα πρέπει να μελετήσει τα προαναφερόμενα έργα και κυρίως την 5-τομη σειρά του Schachermeyr, ώστε να ενημερωθεί για ευρήματα και θέσεις πρό της δεκαετίας του 1980. Για τις υστερότερες περιόδους (τέλη 20ου αι. - αρχές 21ου αι.) συνίσταται η μελέτη των "Archaeological Reports", αλλά εαν θέλει κάποιος μια εμπεριστατωμένη σύνοψη, αυτή βρίσκεται στα updated άρθρα της "American Journal of Archaeology" (AJA), τα οποία δημοσιευτήκαν σε επιμέλεια της Tracey Cullen ως Aegean Prehistory: A Review. AJA Suppl. 1 (2001).

 Φυσικά δεν είναι δυνατόν να παραβλεπτεί εδώ και η βιβλιογραφία σχετική με αιγαιακά ευρήματα σε θέσεις της Μεσογείου (κυρίως δε της Εγγύς Ανατολής) και με αντίστοιχα ευρήματα από την Ανατολή στο Αιγαίο: 

 H. G. Buchholz, Forschungsbericht 1960-1970, AA 89, 1974, p. 325-462

G. Köpcke, Handel. ArchHom M (1974)

C. Lambrou-Philipson, Hellenorientalia. SIMA PB 95 (1990)

E. Cline, Sailing the Wine Dark Sea. BAR-IS 591 (1994) 

H. G. Buchholz, Ugarit, Zypern und Ägäis. AOAT 261 (1999) 

 Η τραγική ειρωνία σε όλα αυτά βέβαια είναι, οτι η ιστορία ξεκίνησε εξαιτίας της ενεργής συνδρομής ενός (πρώην) Ναζί... 

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ "ΕΚΔΟΤΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ" ΣΤΗΝ ΕΓΧΩΡΙΑ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ.

 Σε παλαιότερο κείμενο κάναμε λόγο περί γραπτών σημειώσεων πανεπιστημιακών παραδόσεων στα αρχαιολογικά τμήματα των ελληνικών πανεπιστημίων πρό της δεκαετίας του 1960. Υπήρχαν τέτοιες σημειώσεις, δακτυλογραφημένες και πρόχειρα τυπωμένες. Όπως βέβαια υπήρχαν και μεταφράσεις ξένων έργων, αλλά και γενικά εγχειρίδια περί της αρχαίας τέχνης και ιστορίας, γραμμένα από Έλληνες ειδικούς. Από την δεκαετία του 1960 και μετά - τουλάχιστον ως το τέλος του 20ου αι. - ενας εκδοτικός οίκος ανέλαβε να πρωταγωνιστήσει ως ναυαρχίδα στα εγχώρια εκδοτικά πράγματα - ειδικά τα συνδεόμενα με την αρχαιολογία και ιστορία - με την δημιουργία και διάθεση στην αγορά πολυτελών χοντρόδετων τόμων μεγάλου μεγέθους, με ιλλουστρασιόν χαρτί, πλούσια εικονογράφιση και κυρίως, λεπτομερείς και καλαίσθητες έγχρωμες φωτογραφίες γλυπτών, αγγείων, ψηφιδωτών, κοσμημάτων και άλλων τέχνεργων. Γνωρίσματα οπωσδήποτε πολύτιμα για κάθε μελετητή. 

 Ο εκδοτικός αυτός οίκος φέρει την ονομασία "Εκδοτική Αθηνών (Α. Ε.)". Το βιβλιοπωλείο του ήταν για αρκετά χρόνια σε κάποια στοά της πέριξ της πλατείας Συντάγματος και Σταδίου. Κάποια στιγμή μετακόμισε κάπου επί της Σόλωνος. Πλέον βρίσκεται επί της Σπυρίδωνος Τρικούπη.  

 Ο εκδοτικός οίκος είναι γνωστός κυρίως για την έκδοση της πολύτομης σειράς με τον τίτλο "Ιστορία του Ελληνικού Έθνους" (εικ. 1). Η σειρά αυτή, η οποία ξεκίνησε από τα μέσα την δεκαετίας του 1960 περίπου, είχε το πλεονέκτημα του οτι συγκέντρωσε την αφρόκρεμα των Ελλήνων ακαδημαϊκών της εποχής, η οποία και συμμετείχε επιτυχώς στον σχεδιασμό και την ολοκλήρωσή της.  

Εικ. 1

 Στα κορυφαία έργα των εκδόσεων συγκαταλέγονται 2 ανυπέρβλητα πονήματα του Νίκου Παπαχατζή: 

 

το ενα είναι η πεντάτομη διασκευή της "Ελλάδος Περιήγησις" του Παυσανία (εικ. 2). Το έργο αυτό είναι πρωτότυπο - κανένας εκδοτικός οίκος του εξωτερικού δεν έχει καταφέρει να δημιουργήσει κάτι αντίστοιχο! Ο Παπαχατζής δεν μετέφρασε απλώς τον Παυσανία: το πεντάτομο έργο περιέχει πλούσια, επεξηγηματικά σχόλια και παραπομπές σε μορφή υποσημειώσεων, λεπτομερείς φωτογραφίες, κατόψεις κτηρίων, βιβλιογραφία.

Εικ. 2

Εικ. 3

Το έτερο πόνημα του Παπαχατζή είναι ενας τόμος για την αρχαία ελληνική θρησκεία (εικ. 3), με τα ίδια χαρακτηριστικά (πλούσια εικονογράφηση, βιβλιογραφία, λεπτομερείς παραπομπές), τα οποία το ανυψώνουν πιο πάνω και από το αντίστοιχο βιβλίο του Walter Burkert με την ίδια θεματική.

Τόσο η "Ιστορία του Ελληνικού Έθνους", όσο και η "Ελλάδος Περιήγησις" έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά από τον ίδιον εκδοτικό οίκο και έτσι βρήκαν πρόσβαση στις βιβλιοθήκες των ξένων χωρών. Ακολούθως δε, χαίρουν εκτίμησης από ξένους ακαδημαϊκούς, οι οποίοι τα προτείνουν - ειδικά το πεντάτομο έργο του Παπαχατζή - στους φοιτητές τους.

Εικ. 4

Εικ. 5

 Η "Εκδοτική Αθηνών" πλήν των προαναφερόμενων, εξέδωσε επίσης αρχαιολογικούς οδηγούς μουσείων και αρχαιολογικών θέσεων, καθώς δε και λεξικά και εγκυκλοπαίδειες. Εξέδωσε ακόμα 2 επιπλέον σειρές, τις οποίες κάποιες "κακιές γλώσσες" θεωρούν αντιγραφές ξένων έργων:

 Στην μια περίπτωση πρόκειται για το πεντάτομο έργο του Ιωάννη Θ. Κακριδή "Ελληνική Μυθολογία" (εικ. 4), το οποίο σε κάποιους θυμίζει το εξίσου πολύτομο "Griechische Sagenbilder" του Γερμανοελβετού αρχαιολόγου Karl Schefold. Υπάρχουν κάποιες ομοιότητες, οι διαφορές όμως είναι μεγαλύτερες: ο Κακριδής πρώτα-πρώτα ήταν φιλόλογος, όχι αρχαιολόγος, και χρησιμοποίησε τις εικόνες στο πόνημά του για να παρουσιάσει την ελληνική μυθολογία, ξεκινώντας από τους θεούς και πηγαίνοντας μετά στους ήρωες. Ο Schefold ξεκίνησε φιλολογικές σπουδές, αλλά κατέληξε στην αρχαιολογία. Και το έργο του τοποθετεί στο προσκήνιο τους ελληνικούς μύθους όπως παρουσιάζονται στα τέχνεργα της εκάστοτε εποχής. 

Στην άλλη περίπτωση υπάρχει η 15τομη σειρά "Ελληνική Τέχνη", οι 6 πρώτοι τόμοι της οποίας είναι αφιερωμένοι στην Αρχαιότητα. Κάποιοι έχουν υποθέσει οτι οι τόμοι π.χ. σε επιμέλεια και συγγραφή του καθηγητή του ΑΠΘ Μιχάλη Τιβέριου για τα αγγεία και τα γλυπτά (εικ. 5), αντιγράφουν τους αντίστοιχους τόμους των Erika Simon (που "αντικατέστησε" τρόπον τινά τον παλαιότερο τόμο του Paolo Enrico Arias επί του ιδίου αντικειμένου) και Reinhard Lullies από τις εκδόσεις Max Hirmer του Μονάχου. Οι τόμοι όμως του Τιβέριου είναι εξαιρετικοί για τα ελληνικά - και όχι μόνο για αυτά - δεδομένα. Και δεν χρειάζεται να γίνει καμία αντιγραφή. Φυσικά και υπάρχουν ομοιότητες. Ο γερμανικός εκδοτικός οίκος είναι κάτι λιγότερο από 2 δεκαετίες αρχαιότερος του ελληνικού και ασφαλώς θα στάθηκε ως έμπνευση για τον σχεδιασμό των τόμων της "Εκδοτικής Αθηνών". Και τα 4 αυτά έργα είναι εξαιρετικά και ορθό και σημαντικό είναι να μελετώνται κατ΄αντιπαράσταση.

Τα προαναφερόμενα έργα του ελληνικού εκδοτικού οίκου αποτελούν απτές αποδείξεις του ότι η εγχώρια αγορά επιτρέπει την δημιουργία και διακίνηση ποιοτικής βιβλιογραφίας. Ευτυχώς που υπάρχουν και συμβάλουν στην διάδοση της γνώσης των αρχαιογνωστικών επιστημών. Χωρίς αυτές, το συγκεκριμένο γνωστικό πεδίο θα ήταν απλά φτωχό.