ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΙΓΑΙΑΚΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ;

 Η αγαπη του γραφοντος για συγκεκριμενα ζητηματα αρχαιολογικης φυσεως ειναι γνωστη, οπως φυσικα και τα ενδιαφεροντα του για σαφεις θεματικες και χωροχρονικες τοποθετησεις στην αρχαιολογικη ερευνα. Για ολα αυτα παραπεμπει και στο ακριβως προηγουμενο κειμενο του Απριλιου του τρεχοντος ετους.

 Εδω και λιγα χρονια ομως, κατι εχει αλλαξει. Ιδιαιτερα στη Γερμανια. Σε λιγο παλαιοτερο κείμενο γραφαμε οτι, οποιος θελει να ασχοληθει με το γνωστικο αντικειμενο της λεγομενης "Αιγαιακης Αρχαιολογιας" στη Γερμανια, πρεπει να σπουδασει στα τμηματα Κλασικης και Προιστορικης Αρχαιολογιας του παν/μιου της Χαιδελβεργης. Ή στις σχολες Κλασικης Αρχαιολογιας των παν/μιων Φραιμπουργκ, Ερλανγκεν, Μαρβουργου και στο παν/μιο Χουμπολτ του Βερολινου. Αυτα ομως δεν ισχυουν πλεον. 

 Προτου δωθουν οι επεξηγησεις του πως και γιατι, οφειλουμε να εξηγησουμε τι εστι "Αιγαιακη Αρχαιολογια" και πως την οριζουμε. Προκειται για ειδικευση της Αρχαιολογιας που ειναι γνωστη επισης και ως "Αιγαιακη Προιστορια" και ασχολειται με την μελετη των πολιτισμων του Αιγαιου της Εποχης του Χαλκου (2. χιλ. π. Χ.): Τον Κυκλαδικο, τον Κρητομινωικο και τον Μυκηναικο (της ηπειρωτικης Ελλαδος). Στην Γερμανικη η ειδικευση ειναι γνωστη με τους ορους "Ägäische Frühgeschichte", "Ägäische Frühzeit" και "Ägäische Bronzezeit". Μολονοτι ενας Γερμανος εμπορος, ο Χαινριχ (Ερρικος) Σλημαν ηταν εκεινος, ο οποιος με τις ανασκαφες του εθεσε τα θεμελια για την μελετη της Αιγαιακης Αρχαιολογιας, η ειδικευση αυτη - μαζι με την Ετρουσκολογια - αντιμετωπιζεται λιγο εως πολυ σαν παριας στις γερμανικες αρχαιολογικες σχολες. Εναποκειται (1) στα ενδιαφεροντα του εκαστοτε καθηγητη - και τις πιεσεις που μπορει αυτος να ασκησει, προκειμενου να επιβληθει και (2) στην παραδοση της εκαστοτε αρχαιολογικης σχολης - η οποια οφειλεται στον καθηγητη που θα την ζυμωσει με τα ενδιαφεροντα και το εργο του, ωστε να μπορεσει να διαδαχτει η εν λοφω ειδικοτητα. Στην Χαιδελβεργη π.χ. τα δυο αυτα στοιχεια συνδυαστηκαν: Στην μεν Κλασικη Αρχαιολογια, πρωτα με τον Roland Hampe και εν συνεχεια με τον Jörg Schäfer. Μεταξυ 1991-2001 τν σκυταλη κρατησε ο W.-D. Niemeier και απο τα 2003 ο Διαμαντης Παναγιωτοπουλος. Στην Προιστορικη Αρχαιολογια, ο V. Milojic και επειτα ο H. Hauptmann. Απο τα 1997, ο Joseph Maran. Τα ερευνητικα ενδιαφεροντα στις δυο αυτες σχολες της Χαιδελβεργης ειναι η Μινωικη Αρχαιολογια (στο Ινστ. Κλασ. Αρχ.) και η μελετη των βαλκανικων και αιγαικων πολιτισμων της Νεολιθικης και της Εποχης του Χαλκου (με εμφαση τις τελευταιες 2 δεκαετιες τουλαχιστον, λογω της ανασκαφης του Μαραν, στην μυκηναικη εποχη) στο Ινστ. Προιστ. Αρχ. 

 Στις υπολοιπες αρχαιολογικες σχολες υπαρχει επισης η παραδοση της συνεχειας, οπως λ.χ. στο Φραιμπουργκ. Εκει ξεκινησε με τον Joseph Wiesner για να συνεχισει με τους Gerhard Hiesel και W.-D. Niemeier. Μιας και ο δευτερος εφυγε για Χαιδελβεργη, ο πρωτος συνεχισε μονος του απο το 1991 μεχρι και την συνταξιοδοτηση του στα 2007. Διαδοχος του Αυστριακου Hiesel οριστικε η επισης αυστριακης καταγωγης Birgitta Eder, η οποια επεστρεψε στην Βιεννη στα 2014. Ο πρωην μαθητης του Hiesel, Florian Ruppenstein ανελαβε απο τοτε να διδαξει την εν λογω ειδικοτητα. Στο Μαρβουργο ξεκινησε την παραδοση ο Friedrich Matz, τον οποιο διαδεχτηκαν ο Ingo Pini και επειτα ο Walter Müller. Στο Χουμπολτ του Βερολινου διδαξε μεχρι και λιγο μετα την πτωση του Τειχους ο νυν διευθυντης του Μουσειου Σλημαν στο Ankershagen και απο τα μεσα περιπου της δεκαετιας του 1990 ο Veit Stürmer. O B. Hänsel εκπροσωπησε το αντικειμενο ως διδασκων Προιστορικη Αρχαιολογια στο Ελευθερο παν/μιο Βερολινου. Στο Ερλανγκεν χωρις προυπαρχουσα παραδοση, ο Hartmut Matthäus εδωσε το στιγμα του, οπως εκανε πολλα χρονια πριν, ο καθηγητης του, ο πολυς Buchholz στο Gießen, γειτονικα του Μαρβουργου. Το ιδιο ισχυει και για τον Wolfram Schiering στην γειτονικη πολη της Χαιδελβεγης Μαννχαιμ. Τελος, ο Klaus Kilian, διευθυντης των ανασκαφων της Τιρυνθας πριν απο τον Μαραν, διδαξε το αντικειμενο στο τμημα Προιστορικης Αρχαιολογιας της Βοννης.

 Οπως γραφτηκε και ανωτερω, μολονοτι οι βασεις της ειδικοτητας τεθηκαν απο Γερμανο, εκεινη αντιμετωπιζεται ως "Randkultur" εντος της Κλασικης και της Προιστορικης Αρχαιολογιας των Γερμανικων παν/μιων. Με την μεν πρωτη να ριχνει το βαρος στην γλυπτικη, την αρχιτεκτονικη και την κεραμεικη της κλασικης αρχαιοτητος, και την δευτερη να εστιαζει στους κεντροευρωπαικους πολιτισμους απο την νεολιθικη εως το τελος της ρωμαικης εποχης. Επιπλεον, εδω και δεκαετιες ΔΕΝ εχουν κυκλοφορησει σχετικα εγχειριδια και εικονογραφημενοι τομοι στη Γερμανια ειδικά για την Αιγαιακη Αρχαιολογια. Φοιτητες και ενδιαφερομενοι ανατρεχουν, ειτε στην αγγλογλωσση βιβλιογραφια (βλ. κειμενο 18.05.2010 εντ.), ειτε στα πεπαλαιωμενα εργα των Matz (Kreta, Mykene, Troja), Buchholz - Karageorghis (Altägäis und Altzypern), Marinatos (Kreta, Thera und das mykenische Hellas). Και αυτο δεν ειναι το χειροτερο!

 Το χειροτερο ειναι, οτι τοσο οικονομικοι (π.χ. περικοπες των κρατιδιων στα παν/μια που οδηγουν σε συρικνωση των θεσεων των διδασκοντων), οσο και αλλοι λογοι ( π.χ. τα επιστημονικα ενδιαφεροντα των διδασκοντων και η αντιμετωπιση της Αιγαιακης Αρχαιολογιας που προαναφερθηκαν) συντελουν ωστε το γνωστικο αντικειμενο να περιοριζεται δραματικα! Η εδρα στο Μαννχαιμ λ.χ. καταργηθηκε μετα τον θανατο του Schiering. Στο Βερολινο απλα αλλαξε το γνωστικο αντικειμενο μετα την συνταξιοδοτηση του Hänsel και τον αιφνιδιο χαμο του Stürmer. Ομοιως σε Γκισσεν και Βοννη μετα τους Buchholz και Kilian αντιστοιχα. Τα ιδια και στο Μαρβουργο, αφου συνταξιοδοτηθηκαν οι Pini και Müller. Σε ολες αυτες τις περιπτωσεις, οι αντικαταστατες/ διαδοχοι ασχολουνται με κλασικα θεματα, οπως αρχαικη-κλασικη-ελληνιστικη γλυπτικη, μελανομορφη και ερυθρομορφη κεραμεικη, ρωμαικα πορτραιτα και σαρκοφαγοι κτλ. Ακομη και το "Corpus der Minoischen und Mykenischen Siegel (CMS)", εργο του Μαρβουργου, μεταφερθηκε στην Χαιδελβεργη. Οσο για το Ροστοκ, μπορει το εκει αρχαιολογικο ινστιτουτο να φερει την ονομασια "Heinrich Schliemann Institut für Altertumswissenschaften", Αιγαιακη Αρχαιολογια ομως δεν διδασκεται! Στο δε Ερλανγκεν, ο Matthäus θα μεινει για αλλα δυο χρονια στην εδρα. Τι θα γινει ομως μετα; Θα διαγραφει η εδρα; Θα δωθει σε καποιον αλλον με διαφορετικο γνωστικο αντικειμενο; Ακομα και στα τμηματα Προιστορικης Αρχαιολογιας δεν ειναι καλυτερη η κατασταση, αφου οι αποφοιτοι αυτων με ειδικευση στην Αιγαιακη Αρχαιολογια (π.χ. Melissa Vetters, Lorens Rahmstorf, Reinhart Jung) εχουν αναγκαστει να εργαστουν εκτος Γερμανιας. Προς το παρον, περαν της Χαιδελβεργης (Maran/ Παναγιωτοπουλος), του Ερλανγκεν (Matthäus) και του Φραιμπουργκ (Ruppenstein), μονο ο Bertemes, καθως και ο Müller-Carpe μαζι με τον Mühlenbruch διδασκουν Αρχαιολογια Αιγαιου στα προιστορικα τμηματα των παν/μιων Χαλλε και Μαρβουργου αντιστοιχα. Κριμα για μια χωρα με πλουσια παραδοση στις αρχαιογνωστικες επιστημες - και με πολλα θετικα στοιχεια, οπως π.χ. τα σχετικα χαμηλα διδακτρα, την δυνατοτητα (κατα την μεσαιωνικη και αναγεννησιακη παραδοση, συμφωνα με την οποια διδασκοντες και διδασκομενοι αλλαζαν συχνα πολεις) αλλαγης παν/μιου ακομα και μετα απο ενα εξαμηνο σπουδων, την δυνατοτητα να επιλεξει ο ιδιος ο φοιτητης θεματα για τις εξετασεις και τις προ-, μεταπτυχιακες εργασιες του, οπως και για την διατριβη του (και να αναπτυξει με αυτον τον τροπο τα προσωπικα του επιστημονικα ενδιαφεροντα), καθως και την παραδοση του Auslandsstipedium, κατα το οποιο ο υποτροφος ταξιδευει για εναν χρονο με εξοδα της Γερμανικης Αρχαιολογικης Σχολης, κατα κυριο λογο στις χωρες της Μεσογειου (ως αναμνηση ή καλυτερα ως συνεχεια της παραδοσης της Grandtour των επιφανων Ευρωπαιων λογιων/ περιηγητων/ χαρτογραφων των 17ου - 19ου αιωνος)...

 Μετα απο αυτην την σοκαριστικη παραθεση, αναρωτιεται ο γραφων (και δεν προκειται για ρητορικες ερωτησεις): Τι θα γινει με την Αιγαιακη Αρχαιολογια στη Γερμανια; Εχει μελλον; Ή θα περιοριστει ακομα περισσοτερο; Τι θα κανουν ολοι οσοι ενδιαφερονται για αυτην; Πρεπει να σπουδασουν στην Χαιδελβεργη ή στο Φραιμπουργκ; Ή μηπως να πανε στην Αυστρια, η οποια κραταει ακομα αναμεσα στις γερμανοφωνες χωρες; Ή μηπως πρεπει να παμε ολοι οσοι αγαπαμε το αντικειμενο στην Αγγλια; Εκει βεβαια ειναι πολυ διαφορετικα τα πραγματα. Αλλη η νοοτροπια. Οι σχολες ειναι καπως πιο ιδιωτικοποιημενες. Σχεδον καθε παν/μιο της Αγγλιας (π.χ. London, Nottingham, Southampton, Bristol, Liverpool, Manchester, Edingborough, Dublin, Oxford, Cambridge) περιεχει τομεα Αιγαιακης Αρχαιολογιας, ενω πολλα απο αυτα προσφερουν συγκεκριμενα Μαστερς πανω στην ειδικευση (π.χ. UCL, Glasgow, Sheffield, το οποιο - οπως η Χαιδελβεργη και το Σαλζβουργο αντιστοιχα - αποτελει κεντρο σπουδων του εν λογω αντικειμενου). Κατι παρομοιο προσπαθει να γινει εδω και λιγα χρονια και στη Γερμανια, με το παν/μιο του Μποχουμ, το οποιο θελει να αποτελεσει κεντρο Μεσογειακων σπουδων και με κατευθυνση Αιγαιακης Αρχαιολογιας. Αποτελει μεν μια μικρη αχτιδα παρηγοριας, αρκει ομως αυτο για μια τοσο μεγαλη χωρα οπως η Γερμανια, η οποια διαθετει τμηματα αρχαιολογιας σε πολεις που συνδεονται γεωγραφικα μεταξυ τους (π.χ. Bonn-Köln, Darmstadt-Mainz-Frankfurt, Halle-Leipzig, Kassel-Göttingen, Marburg-Gießen, Augsburg-München, Trier-Saarbrücken); Υποψιν, το γνωστικο αντικειμενο της Αιγαιακη Αρχαιολογιας (πλην του τμηματος Προιστορικης Αρχαιολογιας στο Χαλλε) δεν διδασκεται σε καμια εκ των προαναφερομενων πολεων. Γιατι; Γιατι να περιοριστει μονο σε Χαιδελβεργη, Φραιμπουργκ, Ερλανγεν και Μποχουμ; Γιατι να μην υπαρξουν κινητρα και προυποθεσεις (οπως και στην Αγγλια - με απολυτη κατανοηση για τα οικονομικα προβληματα του κλαδου) για να διδαχτει και σε αλλα γερμανικα παν/μια; Γιατι θα πρεπει να μεταναστευσουν απο την χωρα ολοι οσοι αγαπουν την Αιγαιακη Αρχαιολογια;

ΓΕΦΥΡΩΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΧΑΣΜΑ (aka: Don´t mind the gap)...

Σε παλαιοτερο κείμενο το παροντος ιστολογιου ειχαμε αναφερθει στην μελλοντικη εκδοση του πονηματος των εν τη Γλασκωβη της Σκωτιας διαμενοντων ερευνητων-επιμελητων A. B. Knapp - P. van Dommelen (eds.) The Cambridge Prehistory of the Bronze and Iron Age Mediterranean. Οπερ και εγενετο - το χορταστικο, μεγαλου μεγεθους και σχετικα βαρυ πονημα εξεδωθηκε στα τελη της περασμενης χρονιας και απο τοτε κυκλοφορει στα ραφια των εξιδικευμενων αρχαιολογικων βιβλιοθηκων της Ευρωπης - και οχι μονον.

 Προκειται δε για το μεχρι στιγμης τελευταιο εργο, το οποιο σχετιζεται με μια βαθια, αναλυτικη διεισδυση στον κοσμο της αρχαιας Μεσογειου και δη, της Μεσογειου της Εποχης του Χαλκου και του Σιδηρου. Το εργο ειναι πολυσυλλεκτικο - αποτελειται απο κειμενα πολλων ερευνητων, κυριως της τελευταιας δεκαετιας, οι οποιοι αναλυουν διαφορα θεματα, με τα οποια εχουμε και ημεις ασχοληθει περιστασιακα και περιληπτικα στο παρελθον μεσα απο το ιστολογιο - θεματα οπως Migrations, Centre and Periphery, Acculturation, Island Archaeology κ.α.

 Το νεο αυτο βιβλιο ακολουθει σημαντικες δημοσιευσεις των τελευταιων χρονων, οπως ειναι οι μονογραφιες των C. Broodbank, The Making of the Middle Sea (2013) και N. Demand, The Mediterranean Context of Early Greek History (2011) - οι οποιες εξεταζουν την Μεσογειο απο τις απαρχες τις εως την κλασικη εποχη - αλλα και τα πρακτικα των συνεδριων H. Matthäus et al. (eds.) Der Orient und die Anfänge Europas: Kulturelle Beziehungen von der Späten Bronzezeit bis zum Frühen Eisenzeit. Konferenz Erlangen 2005. PHILIPPIKA 42 (2011), DEGUWA: In Poseidons Reich XVI. Frühe Fahrt im Mittelmeer von den Anfängen bis zum 800 v. Chr. Konferenz Heidelberg 2011 και V. Karageorghis - N. Stampolidis (eds.) Sea Routes. Conference Rethymnon 2003, τις εκθεσεις N. Stampolidis (Ed.) PLOES. Exhibition Athens 2003 και P. Blome (Ed.) Orient, Zypern und Frühes Griechenland - Dauerausstellung Basel, καθως και τα εγχειριδια (handbooks) των Fischer, Frühgriechische Geschichte (Darmstadt 2010), Collins, From Egypt to Babylon: The International Age, 1550-500 BC (British Museum Press, London 2005), Welwei, Die Frühzeit der Griechen (Munich 2005) και Poursat, οι προκλασικοί πολιτισμοί του Αιγαίου (Αθήνα 2000).

 Κοινη συνισταμενη της πλειοψηφιας των προαναφερομενων τιτλων δεν ειναι μονο η ενασχοληση των με την μεσογειακη λεκανη, αλλα και η μελετη των πολιτισμων της εν λογω περιοχης ειδικα μεταξυ της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου - χωρις να υποσκελιζεται, αλλα ουτε και να αγνοειται ή να υπερτιμαται το φερομενο και ως χασμα των λεγομενων "Σκοτεινών Χρόνων" (οι οποιοι, οπως εχουμε ηδη δει στο σχετικο κειμενο, αφορουν κυριως την απουσια γραφης και την εικονογραφικη συνεχεια στα μοτιβα κεραμεικης και σε αλλα ειδη τεχνεργων, τα οποια ειναι συνδεδεμενα με την μυκηναικη ανακτορικη κοινωνια, οπως λ.χ. οι φρεσκογραφιες και η σφραγιδογλυφια). Ειδικα σε αυτο το τελευταιο ζητημα εχουμε ηδη επισημανει την άποψη μιας ευρειας μεριδας αρχαιολογων - οι οποιοι δεν προερχονται απο τον αγγλοσαξωνικο ακαδημαικο κυκλο, ο οποιος, οπως δειχνει και η πλειονοτητα των προαναφερομενων μελετων, αδιαφορει για αυτου του ειδους τις προκλησεις ...

 Οι θιασωτες της θεωριας που αναφερουμε στο αρθρο του Μαιου 2014 - αυτοι που διαρκως επαναλαμβανουν "MIND THE GAP!" οπου βρεθουν κι οπου σταθουν, μπορει μεν να εχουν σε καποια βαση δικιο οταν επισημαινουν τους κινδυνους που ελοχευουν ειτε απο την υπο-, ειτε απο την υπερτιμηση του φαινομενου των "Σκοτεινων Χρονων", δειχνουν ομως οτι αγνοουν, οχι μονο τις προαναφερομενες δημοσιευσεις, αλλα και παλαιοτερες, οπως την μονογραφια του P. Demargne, La Naissance de l´art Greque (εργο που εχει μεταφραστει απο την δεκαετια του 1960 στα αγγλικα και τα γερμανικα και πριν απο λιγα χρονια ευτυχησε να εκδοθει και σε ελληνικη μεταφραση - καλυπτει δε το φασμα απο την νεολιθικη εως την πρωιμη αρχαικη εποχη), καθως και τα εγχειριδια των J. Boardman, Pre-Classical: From Crete to Archaic Greece (1978) και M. Finley, Early Greece: The Bronze and Archaic Ages (1970). Αγνοουν μελετες σχετικες με την ερευνα περιοχων του Αιγαιου και της ανατολικης Μεσογειου μεταξυ των προαναφερομενων περιοδων της Υστερης Εποχης Χαλκου και Πρωιμης Εποχης Σιδηρου, οπως ειναι οι ακολουθες: R. Hampe - E. Simon, 1000 Jahre Frühgriechische Kunst (Munich), V. Karageorghis, Early Cyprus: Crossroads of the Mediterranean, 1600-500 BC (Athens), A. B. Knapp, Prehistoric and Protohistoric Cyprus (Cambridge), J. Smith, Art and Culture in Cyprus from the Bronze Age into the Iron Age (Cambridge), Stampolidis et al. (eds.) Eastern Mediterranean: Cyprus-Dodecanese-Crete, 16th-6th Cent. BC (Conference and Exhibition Rethymnon 1998), Exhibition Louvre/ Paris 2014-2015: Rhodes. Une ile greque aux partes de l´Orient, XVe-Ve siècle avant J.-C., S. Wallace, Ancient Crete: From successful Collapse to Democracy´s alternatives, 12th to 5th Cents. BC (Cambridge), W. Eckschmitt, Kunst und Kultur der Kykladen: Bronzezeit, geometrische und archaische Zeit (Mainz), F. Prayon – A.-M. Wittke, Kleinasien vom 12. bis 6. Jh. v. Chr. Kartierung und Erläuterung archäologischer Befunde und Denkmäler, TAVO-Beih. B 82 (Wiesbaden 1994). Και προφανως θα αγνοουν το αρθρο του διαπρεπους Τσεχου καθηγητη Jan Bouzek στο διτομο εργο για τους Σκοτεινους Αιωνες, αφιερωμενο στη μνημη του Coulson και σε επιμελεια Α. Μαζαρακη-Αινιαν (βλ. κειμενο Φεβρουαριου 2011 εντ.) το οποιο δημοσιευτηκε πριν απο 2 χρονια περιπου. Στο αρθρο του ο Bouzek επιχειρει μια συνδεση της εικονογραφιας απο την Υστεροελλαδικη ΙΙΙ στην Υστερογεωμετρικη Εποχη. Δεν εχουμε υποψιν μας να εχει κανενας αντικρουσει τα επιχειρηματα του Τσεχου Αρχαιολογου με ενα "MIND THE GAP!" - προφανως το δαχτυλο το κουνανε μονο σε ανυπερασπιστους αλλα φερελπιδες φοιτητες ...

 Η παραθεση της προαναφερομενης βιβλιογραφιας πιστευουμε οτι κατεδειξε το ορθον των συλλογισμων μας. Ημεις θα συνεχισουμε να ασχολουμαστε με τον Αιγαιακο χωρο και την ευρυτερη περιοχη της (ανατολικης και οχι μονο αυτης) Μεσογειου, τοσο κατα την Υστερη Εποχη του Χαλκου, οσο και κατα την Πρωιμη Εποχη του Σιδηρου, οπως αναφερουμε και στο κειμενο του Μαιου 2014. Γνωριζουμε οτι ειναι δυσκολο, θα προσπαθησουμε να ειμαστε προσεκτικοι και καποτε θα βρουμε τον τροπο μας να γεφυρωσουμε το χασμα μεταξυ των δυο προαναφερομενων περιοδων ενωνοντας τες. Η βιβλιογραφικη παραθεση στο παρων αρθρο οχι μονο μας αποδεικνυει οτι αυτο ειναι εφικτο - μας γεμιζει επισης με ελπιδα και σιγουρια για τον ιερο αυτο σκοπο.