ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΙΟΝΙΕΡΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ.

 Η κάθε χώρα και κάθε επιστήμη έχει τους πρωτοπόρους της. Στην Αρχαιολογία, κάποιοι εξ΄αυτών ήσαν οι Heinrich Schliemann, Flinders Petrie, Leonard Woolley, Arthour Evans . Όλοι τους σχεδόν έχουν παρουσιαστεί στις σελίδες του ιστολογίου. Η επιστήμη της Αρχαιολογίας όμως είχε και εγχώριους πρωτοπόρους. Οι κατ΄ εμάς σημαντικότεροι που έδρασαν λίγες δεκαετίες μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ήσαν οι μεταξύ τους σύγχρονοι Χρήστος Τσούντας (1857-1934) και Παναγιώτης Καββαδίας (02/05/1850-20/07/1928).

Ο Χρήστος Τσούντας σε νεαρή ηλικία

 Ο Θρακιώτης Χρήστος Τσούντας (ο τόπος γέννησής του ανήκει σήμερα στο βουλγαρικό κράτος) σπούδασε αρχαιολογία και φιλολογία σε Μόναχο και Ιένα. Από την Ιένα παρέλαβε στα 1880 το διδακτορικό του. Την ίδια χρονιά διορίστηκε Γενικός ¨Εφορος Αρχαιοτήτων. Μεταξύ 1904-1924 δίδαξε Αρχαιολογία στο ΕΚΠΑ. Εκεί υπήρξε δάσκαλος πολλών μετέπειτα φημισμένων αρχαιολόγων, όπως των Χρήστου και Σέμνης Καρούζου, Σπυρίδωνος Μαρινάτου, Γεώργιου Μυλωνά κ.α. Μεταξύ 1926-1927 δίδαξε στο ΑΠΘ.

Ο Χρήστος Τσούντας σε προχωρημένη ηλικία

 Το ανασκαπτικό του έργο υπήρξε πλουσιώτατο. Ανέσκαψε στην βοιωτική Τανάγρα το 1877 και στην Ακρόπολη των Αθηνών το 1884. Τα έτη 1880-1891 διεξήγε ανασκαφές στην Λακωνία (Βαφειό, Αμύκλες) και κατά τα έτη 1886-1910 στην Αργολίδα (Μυκήνες, Τίρυνθα). Οι σημαντικότερες όμως έρευνές του πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 1889-1890 στις Κυκλάδες (ανακάλυψη νεκροπόλεων Σίφνου, Πάρου, Αντίπαρου, Αμοργού, Σύρου) και στα 1889-1903 στην Θεσσαλία (ανακάλυψη νεολιθικών οικισμών Σέσκλου και Διμηνίου). Ναι μεν ανακάλυψε ο Τσούντας σημαντικές θέσεις, όπως το Βαφειό και τις Αμύκλες, που θα δίναν έναυσμα στις επόμενες γενιές αρχαιολόγων - κάποιες εκ των οποίων μαθήτευσαν δίπλα του (π.χ. ο προαναφερόμενος Σ. Μαρινάτος που συνέχισε όντως το έργο του δασκάλου του στην Μεσσηνία) -, ναι μεν έβαλε μια τάξη στις ανασκαφές των Μυκηνών και Τίρυνθας, τις οποίες είχε ξεκινήσει ο Σλήμαν. Εργαζόμενος όμως υπό αντίξοες συνθήκες στα Κυκλαδονήσια (τον 19ο αιώνα οι Κυκλάδες δεν ήσαν ο τουριστικός παράδεισος που ξέρουμε σήμερα, καθώς τα ταξίδια με τα πλοία της εποχής ήσαν χρονοβόρα και διόλου εύκολα. Οι συνθήκες διαβίωσης στα νησιά ήσαν επίσης δύσκολες, με έλειψη βασικών αγαθών και πρώτων υλών, όπως το πόσιμο νερό) ανακάλυψε μια ιδιαίτερη πολιτισμική εξέλιξη εκεί, η οποία άκμασε ειδικά κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (περίπου 2900-2000 π. Χ.) και έγινε αντιληπτή δια των εθίμων ταφής, των κεραμικών αγγείων, καθώς και των μαρμάρινων ειδώλων, που θα συνέχιζαν να ανακαλύπτονται κατά τις επόμενες δεκαετίες. Ο Τσούντας πρώτος μίλησε και έγραψε περί ενιαίου πολιτιστικού ορίζοντα στα νησιά αυτά, τον οποίο ονόμασε "Κυκλαδικό πολιτισμό" - όρος που έμεινε στην βιβλιογραφία. Οι δε ανασκαφές του σε Διμήνι και Σέσκλο πιστοποίησαν την ύπαρξη Νεολιθικής Εποχής (7000-3000 π. Χ. περίπου) στην Θεσσαλία ειδικά και στην ηπειρωτική Ελλάδα ειδικώτερα. Τα επόμενα χρόνια, κι άλλοι αρχαιολόγοι θα έβρισκαν αποδείξεις ύπαρξης νεολιθικών στρωμάτων σε διάφορες περιοχές της χώρας. Την διερεύνηση της Νεολιθικής στην Θεσσαλία θα επωμιστούν στον 20ο αι. πρώτα ο Δημήτριος Θεοχάρης και στην συνέχεια ο Γιώργος Χουρμουζιάδης.

Σημαντικές μονογραφίες του Τσούντα είναι "Αι Προιστορικαί Ακροπόλεις Διμηνίου και Σέσκλου . Βιβλ. της εν Αθήναις Αρχ. Εταιρείας (Αθήναι 1908)" και η "Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης (Αθήναι 1928)".

Ο Παναγιώτης Καββαδίας

 Ο σύγχρονος του Τσούντα, Παναγιώτης Καββαδίας, κατάγεται από την Κεφαλλονιά, όπως (μάλλον συμπτωματικά) και οι μαθητές του Νικόλαος Πλάτων και Σπυρίδων Μαρινάτος. Ο Καββαδίας σπούδασε σε Αθήνα (ΕΠΚΑ) και Μόναχο. Στα 1879 διορίστηκε Έφορος Κυκλάδων και Ευβοίας, μεταξύ 1885-1909 υπήρξε Αναπληρωτής Γενικός Έφορος Αρχαιοτήτων, μέλος της "εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας" (όπως και ο Τσούντας), διευθυντής του Τμήματος Αρχαιοτήτων, το οποίο τότε υπαγόταν στο Υπουργείο Παιδείας. Τα έτη 1904-1922 δίδαξε Αρχαιολογία στο ΕΚΠΑ, όπως και ο Τσούντας.

 Ο Καββαδίας ίδρυσε πολλά μουσεία στην ελληνική επαρχία. Στα 1915 δημιούργησε το επιστημονικό περιοδικό "Αρχαιολογικόν Δελτίον", το οποίο συνεχίζει να εκδίδεται. Ανέσκαψε στην γενέτειρά του Κεφαλλονιά, αλλά και στην Επίδαυρο. Το σημαντικότερο όμως ανασκαπτικό του έργο διεξήχθει μεταξύ 1885-1890 στην Ακρόπολη των Αθηνών, εναν χρόνο μετά τον Τσούντα. Χάρη στον Καββαδία ευρέθησαν σημαντικά γλυπτά, όπως οι Κόρες, ο Μοσχοφόρος, ο Κριτίου παις. Ο Καββαδίας οργάνωσε με αυτά την μόνιμη έκθεση του Μουσείου Ακροπόλεως, αλλά και εκείνη του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

 Στις μονογραφίες του συμπεριλαμβάνονται η δίτομη "Προιστορική Αρχαιολογία (Αθήναι 1909)" και η επίσης δίτομη "Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης (Αθήναι 1916-1924)". Τα έργα αυτά, όπως και τα αντίστοιχα του Τσούντα, είναι γραμμένα σε καθαρεύουσα, με πλούσια εικονογράφιση και ασπρόμαυρες εικόνες. Συγκρίνοντας τις δυο Ιστορίες Αρχαίας Τέχνης των Τσούντα και Καββαδία, μπορεί κανείς να βρει περισσότερες ομοιότητες πέραν της γλώσσας και της εικονογράφησης. Και τα δυο εγχειρίδια είναι σε πρώτο επίπεδο χρονολογικά δομημένα, με κεφάλαια που ξεκινούν από την προιστορική εποχή. Σε ενα δεύτερο επίπεδο, εξετάζονται τομείς όπως η αρχιτεκτονική, η γλυπτική, η κεραμική, η μικροτεχνία. Είναι εκπληκτικό και συγκινητικό οτι και τα δυο πονήματα αφιερώνουν αρκετό χώρο στην μελέτη και ανάλυση των προιστορικών πολιτισμών, ειδικά του μινωικού και του μυκηναικού που ήσαν ακόμη στα σπάργανα τότε, όσον αφορά δεδομένα και ασφαλή πορίσματα. Το οτι οι δυο συγγραφείς αφιερώνουν χρόνο για να παρουσιάσουν και έργα από τις υστερότερες περιόδους (π.χ. αρχαική, κλασική, ελληνιστική εποχή) οφείλεται στο οτι στις μέρες τους δεν είχαν βρεθεί τόσα πολλά τέχνεργα όπως σήμερα, ούτε όμως η βιβλιογραφία ήταν ανεξάντλητη. Αντίθετα, στην σημερινή εποχή έχουμε πληρθώρα πληροφοριών, άρθρων, μονογραφιών, που καθιστά πολύ δύσκολη και χρονοβόρα την πλήρη και λεπτομερή καταγραφή, όσο κι αν βοηθάει η ανεπτυγμένη τεχνολογία.

 Το σημαντικότερο όλων όμως είναι, οτι η χώρα έβγαλε πιονιέρους στην συγκεκριμένη επιστήμη. Οι Καββαδίας και Τσούντας υπήρξαν σύγχρονοι και ίσως και συνεργάτες, μιας και περάσαν από την Εφορία Αρχαιοτήτων, θήτευσαν στην "Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία", υπήρξαν συνάδελφοι στο ΕΚΠΑ και ο ενας συνέχισε την ανασκαφή του άλλου στην Ακρόπολη των Αθηνών. Δεν γνωρίζουμε εαν υπήρξαν φίλοι. Το οτι και δυο τους συνέγραψαν βιβλία με παρόμοιο περιεχομένο για την Ιστορια της Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης, αυτό, θα μπορούσε να είναι ενα αγκάθι στις σχέσεις τους, εαν υποθέσουμε οτι ο καθένας τους θεωρούσε τον εαυτό του καλύτερο, υποτιμούσε τους άλλους και έβρισκε προσβλητική την ύπαρξη δυο εγχειριδίων με το ίδιο θέμα. Αυτά όμως είναι ζητήματα που έχουν θέση στον κίτρινο τύπο...

Ο ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΚΟΡΥΦΑΙΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΜΙΝΩΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ.

 Στις 8 Γενάρη συμπληρώθηκαν 113 χρόνια από την γέννηση του Νικολάου Πλάτωνος. Πρόκειται για εναν εκ τους σημαντικότερους Έλληνες αρχαιολόγους, το έργο του οποίου κατά την γνώμη μας δεν έχει τύχει της προσοχής, μελέτης και σεβασμού που του αρμόζει. Θα εξηγήσουμε αναλυτικότερα παρακάτω γιατί και πως.

Ο Νικόλαος Πλάτων (εικ. 1) γεννήθηκε στις 8 Γενάρη 1909 στην Κεφαλλονιά και απεβίωσε στις 28 Μάρτη 1992 στην Αθήνα. Σπούδασε αρχαιολογία σε Αθήνα και Παρίσι. Στα 1939 διορίστηκε διευθυντής του αρχαιολογικού μουσείου Ηρακλείου και έφορος αρχαιοτήτων ανατολικής Κρήτης. Μεταξύ 1945 και 1962 έγινε γενικός έφορος αρχαιοτήτων Κρήτης. Συνάμα, μεταξύ 1960-1962 ανέλαβε διευθυντής της αρχαιολογικής περιφέρειας Αθηνών και μουσείου Ακροπόλεως και στα 1962 τοποθετήθηκε στην Εφορία Βοιωτίας ως προιστάμενος της. Μεταξύ 1965 και 1974 δίδαξε προιστορική αρχαιολογία στο ΑΠΘ και από το 1974 μέχρι την συνταξιοδότησή του μεταπήδησε ως καθηγητής στο νεοσύστατο πανεπιστήμιο Ρεθύμνης.

Εικ. 1: Νικόλαος Πλάτων (Κεφαλλονιά, 08.01.1909 - Αθήνα, 28.03.1992)

 Κατά την διάρκεια του Β΄ ΠΠ, ο Πλάτων, συχνά με κίνδυνο της ίδιας του της ζωής, διέσωσε εκθέματα του μουσείου Ηρακλείου και προσπάθησε, πολλές φορές με επιτυχία, να εμποδίσει καταστροφές και λεηλασίες αρχαιοτήτων και αρχαιολογικών χώρων της Κρήτης από τους Γερμανούς κατακτητές.

Εκ. 2: Άποψη του μινωικού ανακτόρου της Ζάκρου (ανατ. Κρήτη)

 

Εικ. 3: Κάτοψη του μινωικού ανακτόρου της Ζάκρου (ανατ. Κρήτη)

 Ο Πλάτων επέτυχε να ανακαλύψει και να ανασκάψει το 4ο μινωικό ανάκτορο της Κρήτης στα 1961. Το ανάκτορο αυτό, μικρότερο σε μέγεθος από τα αντίστοιχα σε Κνωσό, Φαιστό και Μάλια, βρίσκεται στην ανατολική Κρήτη, στην θέση Κάτω Ζάκρος (εικ. 2). Διαθέτει δε παρόμοια αρχιτεκτονικά γνωρίσματα με τα προαναφερόμενα ανάκτορα, δηλαδή εναν ανοιχτό, κεντρικό χώρο, μια αυλή, περιμετρικά της οποίας είναι κατασκευασμένα διάφορα δωμάτια, μεγάλα και μικρά. Κάποια εξ΄ αυτών ήσαν αποθηκευτικοί χώροι, κάποια άλλα ήσαν αρχειοθήκες, μιας και εκεί βρεθήκαν και πινακίδες (εικ. 3). Πολυάριθμα αγγεία και σφραγιδόλιθοι, συχνότατα από πολύτιμα υλικά, ευρέθησαν στην Ζάκρο. Τα ευρήματα πιστοποιούν τις εμπορικές σχέσεις και ανταλλάγες προιόντων μεταξύ της Ζάκρου, των υπολοίπων ανακτόρων της Κρήτης, αλλά και τις επαφές με άλλες χώρες της ανατολικής Μεσογείου. Οι ανασκαφές στην Ζάκρο συνεχίζονται υπό την εποπτεία του Ελευθέριου Πλάτωνος, γιού του Νικόλαου και καθηγητού μινωικής αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ.

Η κορυφαία όμως συνεισφορά του Πλάτωνος στην επιστήμη, δεν ήταν μόνο η ανακάλυψη ακόμα ενος ανακτόρου, αλλά κάτι μεγαλύτερο και ουσιώδες:

Εικ. 4: Χρονολόγηση μινωικής Κρήτης

 Σε συνέδριο που διεξήχθει στο Αμβούργο της Γερμανίας στα 1958, ο Πλάτων πρότεινε, μετά από ενδελεχή μελέτη και παρατήρηση, την θέσπιση ενός νέου μοντέλου σχετικής χρονολόγησης της μινωικής Κρήτης. Το μοντέλο του Πλάτωνος βασιζόταν στην στρωματογραφία και στις διαφορετικές φάσεις οικοδόμισης και αρχιτεκτονικής εξέλιξης των μινωικών ανακτόρων που είχε ερευνήσει συστηματικά (εικ. 4). Η μέχρι τότε χρησιμοποιηθείσα μέθοδος ήταν εκείνη του Άρθουρ Έβανς, η οποία στηριζόταν στην κεραμική τυπολογία. Η μέθοδος χρονολόγησης του Πλάτωνος έγινε αποδεκτή και χρησιμοποιείται κατά κόρον, μαζί με την χρονολόγηση του Έβανς. 

Αυτήν του την συνεισφορά στην επιστήμη, την θεωρούμε ισάξια με τις θεωρίες, τους νόμους και τα αξιώματα που έχουν καθιερωθεί και διέπουν τις θεωρητικές επιστήμες (π. χ. την Φυσική). Τολμούμε δε να πούμε οτι το σύστημα χρονολόγησης του Πλάτωνος σημαίνει για την μινωική αρχαιολογία οτι σημαίνει το τέστ Παπ για την ιατρική! Και θλιβόμαστε που δεν έχει τύχει της αναγνώρισης που του αρμόζει. Και φυσικά είναι μεγάλη τιμή που ένας Έλληνας αρχαιολόγος κατόρθωσε να δημιουργήσει ενα θεωρητικό μοντέλο (αυτά συνήθως συμβαίνουν στον αγγλοσαξωνικό χώρο) το οποίο είναι έγκυρο και αποδεκτό από όλους. Κάτι τέτοιο, που ανοίγει δρόμους στην επιστήμη, μπορεί να είναι πολύ πιο σημαντικό από ανασκαφές, ευρήματα και όλο το χρυσάφι των Μυκηνών, του τάφου του Τουταγχαμών και των τάφων της Βεργίνας!