ΣΦΡΑΓΙΔΟΛΙΘΟΙ ΣΤΗΝ ΜΕΣΟΓΕΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗ.

 Η μετάβαση από την Εποχή του Λίθου στην Εποχή του Χαλκού πρέπει να έγινε τμηματικά και να εξαπλώθηκε σταδιακά. Ο λόγος γίνεται για την φερόμενη ως "Νεολιθική Επανάσταση" και την θεωρούμενη ως "κοιτίδα" αυτής την Εγγύς Ανατολή και την "εύφορη ημισέλινο" της 9ης-7ης χιλ. π.Χ. Χρονολογικά ωστόσο σε εκείνες τις περιοχές, στους άξονες Göbekli Tepe - Nevali Cori - Catal Höyück - Jericho - Halaf - Ubaid - Hassuna - Uruk εμφανίζονται οι πρώτες ενδείξεις πρωτο-αστικών (proto-urban) κέντρων και κοινωνιών. Αυτές οι πρωτο-αστικές κοινωνίες, οι οποίες σηματοδοτούν την εξέλιξη των πολιτισμών, εμφανίζουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, τα οποία και αντιπροσωπεύουν τους πολιτισμούς της Εποχής του Χαλκού:

Πρόκειται για προ-νομισματικές (pre-monetary) και πολυθεϊστικές κοινωνίες, οργανωμένες σε μεγάλες, οχυρωμένες πόλεις. Υπάρχουν: κεντρικό διοικητικό σύστημα, οργάνωση, νομοθεσία, καλλιέργεια γής, κτηνοτροφία άρδευση, χρήση εξημερωμένων ζώων, επαγγελματική εξειδίκευση (τεχνίτες). Η μεταλλουργία και η κεραμεική αναπτύσσονται. Και υπάρχει και το εμπόριο. Εμφανίζονται και διάφορα συστήματα γραφής: σφηνοειδής στην Μεσοποταμία, ιερογλυφική στην Αίγυπτο, Γραμμική Α και Β στο Αιγαίο. Η χρήση των συστημάτων αυτών προϋποθέτει την ύπαρξη και εξάπλωση εξειδικευμένων γραφέων. Πιθανόν να εφευρέθηκαν τα συστήματα αυτά γραφής ως μέσα καταγραφής της πλυμμηρίδας και της άμπωτης στους μεγάλους ποταμούς (Τίγρης - Ευφράτης - Νείλος - Ινδός), αλλά και των πανσέληνων και εκλείψεων ηλίου - σελήνης, ώστε να προσλαμβάνονται καταστροφές στην γεωργία. Στην πορεία, οι γραφές  εξελίχθηκαν κι αυτές: χάρις σε αυτές καταγράφονταν εμπορικές δοσολογίες, προϊόντα, νόμοι, αλλά και λογοτεχνία. 

Η χρήση σφραγίδων προηγείται κατά ελάχιστον της γραφής, αλλά από κάποιο σημείο και πέρα έγινε αλληλένδετη μαζί της. Οι σφραγίδες και τα σφραγίσματα χρησιμοποιούνταν για αποδείξουν την ιδιοκτησία του αντικειμένου. Βρίσκονται συχνά σε αγγεία μεταφοράς.  

Εικ. 1: Σφραγιδόλιθοι από Μοχέντζο Ντάρο (πολιτισμός Χαράππα)

 

Εικ. 2: Σφραγιδόλιθοι από Λέρνα Αργολίδας, Οικία των Κεράμων

Σφραγιδόλιθοι της Πρώϊμης Εποχής του Χαλκού (εικ. 1-2), όπως π.χ. εκείνοι του πολιτισμού της κοιλάδας του Ινδού (Mohenjo Daro, Harappa), της Μεσοποταμίας (Halaf, Hassuna, Ubaid), αλλά και της Λέρνας στην Αργολίδα, είναι διακοσμημένοι με αφαιρετικά, γεωμετρικά μοτίβα. Θεωρείται οτι είχαν διοικητική χρήση, διότι συνδέονται με τις συνθήκες και τα αντικείμενα με τα οποία βρεθήκαν in situ. Οι αρχαιότεροι σφραγιδόλιθοι προέρχονται από τους προαναφερόμενους πολιτισμούς Halaf, Hassuna, Ubaid και χρονολογούνται στην 6η χιλ. π.Χ. Οι σφραγιδόλιθοι της Λέρνας και της κοιλάδας του Ινδού προέρχονται από την 4η χιλ. π.Χ.

Εικ. 3-4: κυλινδρικοί σφραγιδόλιθοι από Μεσοποταμία

Εικ. 5-6: σφραγίδες από Συροπαλαιστίνη

Κατά την 3η χιλ. π.Χ. εμφανίζεται και χρησιμοποιείται στην Μεσοποταμία ενας επιπλέον τύπος σφραγιδόλιθου, ο κυλινδρικός σφραγιδόλιθος (εικ. 3-4). Το πλεονέκτημα του κυλινδρικού σφραγιδόλιθου είναι, οτι προσφέρει περισσότερο χώρο στην επιφάνειά του για εγχάραξη συμβόλων. Απλώνοντας τον σε μια μαλακή πήλινη επιφάνεια, μπορεί κανείς να αναγνώσει σύντομο κείμενο σε σφηνοειδή γραφή και να δεί εντυπωσιακές παραστάσεις. Τα μοτίβα απεικονίζουν συνήθως υποδοχή βασιλέων έναντι θεών, μυθικά όντα, παραστάσεις τελετουργικού χαρακτήρα, κυνήγι.

Εικ. 7: αιγυπτιακός σκαραβαίος Αμενώφη Γ΄ από Ιαλυσό Ρόδου

Εικ. 8: αιγυπτιακός σκαραβαίος Βόχωρι από Ίσχια/ Πιθηκούσες Ιταλίας

Στην Αίγυπτο, οι σφραγιδόλιθοι έχουν την μορφή σκαραβαίων (εικ. 7-8), στην επίπεδη επιφάνεια των οποίων υπάρχουν εγχάρακτες οι βασιλικές δέλτοι (kartushe) του εκάστοτε φαραώ. Επίσης, όπως αντίστοιχα στα μεγάλα ανάγλυφα των αιγυπτιακών ναών και στις τοιχογραφίες των τάφων, απεικονίζονται συχνά οι φαραώ, είτε να κυνηγούν θηρία, είτε να πολεμούν εχθρούς. Τόσο οι σκαραβαίοι, όσο και οι κυλινδρικοί σφραγιδόλιθοι, έγιναν δημοφιλείς στην Εγγύς Ανατολή, σε σημείο που τοπικά εργαστήρια στην Συροπαλαιστίνη (εικ. 5-6), αλλά και στην Ανατολία, να τους υιοθετήσουν και να παράγουν δικούς τους, με παραπλήσια μοτίβα. Και φυσικά εξυπακούεται οτι, με την ανάπτυξη του εμπορίου, τα αντικείμενα αυτά διαδοθήκαν σχεδόν σε όλην την ανατολική Μεσόγειο. Τα δε μοτίβα, με θεούς, ηγεμόνες, ιερείς, μυθικά πλάσματα, κυνήγια και τα συναφή, περνούσαν σαν στιλιζαρισμένες κόπιες από πολιτισμό σε πολιτισμό: τα βρίσκουμε, σχεδόν πανομοιότυπα, από τους Σουμέριους, τους Ακκάδιους, τους Βαβυλώνιους, τους Γουταίους, τους Κασσίτες, τους Μιτάννι, μέχρι τους Ασσυρίους, τους Χετταίους και τους Πέρσες.

Εικ. 9-10: μινωϊκοί και μυκηναϊκοί σφραγιδόλιθοι

Στον Αιγαιακό χώρο, στους μινωϊκό και μυκηναϊκό πολιτισμό (εικ. 9-10), παρατηρούμε πλούσια ποικιλία μοτίβων και σχημάτων (π.χ. στρογγυλοί, αμυγδαλόσχημοι, ρομβοειδείς) σε σφραγιδόλιθους. Δυστυχώς οι αιγαιακές γραφές πλην Γραμμικής Β, αντίθετα με τις μεσοποταμιακές και την αιγυπτιακή γραφή, δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί ακόμα. Ακόμα όμως και η Γραμμική Β, δεν μας προσφέρει παρά καταλόγους με καταγραφές αντικειμένων, πρώτων υλών, ζώων. Δεν έχουμε λογοτεχνικά κείμενα. Γνωρίζουμε κάποια ονόματα θεοτήτων, τα οποία έχουν επιβιώσει στους ιστορικούς χρόνους, αλλά δεν έχουμε ενδείξεις, ούτε καν εικονογραφικές, περί Μινωϊτών και Μυκηναίων ηγεμόνων. Πάρα ταύτα, το θεματικό ρεπερτόριο των αιγαιακών σφραγίδων δεν περιορίζεται μόνο στην αποθέωση των εκάστοτε φαραώ και βασιλέων, όπως προστάζουν τα πρότυπα από την Εγγύς Ανατολή, αλλά περιλαμβάνει φυτικά τοπία, ζώα, τελετουργικά δρώμενα, καθημερινές σκηνές, πομπές, αθλήματα, πολεμικές και κυνηγετικές σκηνές, αρματοδρομίες, πλοία. Πιθανόν να παρουσιάζονται και μυθολογικές σκηνές. Μυθικά όντα, δάνεια από τους πολιτισμούς της Ανατολής, όπως ο γρύπας και ο μινωϊκός "δαίμων" (η αιγυπτιακή Taurt/ Tawaret) είναι ωστόσο παρόντα. 

Οι σφραγίδες, μεσοποταμιακές, αιγυπτιακές, αιγαιακές, είτε μικρά πλακίδια, είτε σφραγιδόλιθοι, είτε σκαραβαίοι, είτε αμυγδαλόσχημοι, λόγω της χρήσης τους, αντανακλούν την εξουσία που πηγάζει από τον ιδιοκτήτη τους, είτε αυτός είναι έμπορος, είτε ιερέας. Είτε βασιλιάς, είτε διοικητικός υπάλληλος. Κατασκευάζονταν δε από ξύλο, από ελεφαντόδοντο, από οστό, από φαγεντιανή. Φυσικά δε και από μέταλλα, όπως χρυσό, άργυρο, χαλκό. Και από πολύτιμους λίθους. Μαλακά ορυκτά σε σκούρα χρώματα (εικ. 10), όπως σερπατίνα (σκούρο μπλε, μαύρο), στεατίτη (μαύρο), και σκληρά ορυκτά, πιο ανοιχόχρωμα (εικ. 9), όπως αιματίτη (σκούρο μπλε και πράσινο), ίασπη (σκούρο πράσινο), αχάτη (λευκό και κόκκινο νεφελώδες), καρνεόλη (σκούρο κόκκινο, καστανοκόκκινο), αμέθυστο (πορφυρό, βιολετί νεφελώδες), χαλκηδόνα (λευκό, γαλάζιο νεφελώδες), σαρδόνυχα (καστανό), lapis lazuli (αιγυπτιακό μπλε), lapis lacedaemonius (σκούρο πράσινο προς λαδί). Αυτή η ποικιλία χρωμάτων είναι εντυπωσιακή. Και πιθανόν να σημαίνει οτι οι τότε τεχνίτες, αλλά και οι κάτοχοι τέτοιων χρωματιστών σφραγιδόλιθων ίσως τους χρησιμοποιούσαν όχι μόνο ως σύμβολα ιδιοκτησίας και εξουσίας, αλλά και ως φυλακτά (δεισιδαιμονίες και άλλες θρησευτικές πρακτικές), και για καλλωπιστικούς λόγους - δεν παύουν άλλωστε να έχουν αξία ως κοσμήματα  [βλ. για αυτό: E. Stamatatou, Gemstones in Mycenaean Greece: Their Use and Significance. BAR-IS 1230 (Oxford 2004) σελ. 47, σελ. 57-59].

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

M. Ameri et al. (eds.)  Seals and Sealing in the Ancient World: Case Studies from the Near East, Egypt, the Aegean, and South Asia (Cambridge 2018)

M. Bietak (Ed.) Scarabs of the 2nd Mill. BC from Egypt, Nubia, Crete and the Levant (Vienna 2004)

D. Collon, First Impressions. Cylinder Seals in the Ancient Near East (2005) 

 J. L. Crowley, The Iconography of Aegean Seals. Aegaeum 34 (Leuven 2013)

 J. L. Crowley, IKON. Art and Meaning in Aegean Seal Images (Heidelberg 2024)

Chr. Herrmann, Ägyptische Amulette aus Palästina/ Israel. 3 vols. (OBO 22, 24, 38)

O. Keel, Corpus der Stempelsiegel-Amulette aus Palästina/ Israel. 5 vols. (OBO 10, 1995, OBO 13, 29, 31, 33, 1997-2013)

E. Klengel-Brandt (Ed.) Mit Sieben Siegeln versehen. Das Siegel in der Wirtschaft und Kultur des Alten Orients (1997)  

 O. Krzyszkowska, Aegean Seals: An Introduction. BICS Suppl. 85 (London 2005)

S. Schroer, Die Ikonographie Palästinas/ Israels und der Alte Orient. 4 vols. (2005-2015)

B. Teissier, Egyptian Iconography on Syro-Palestinian Cylinder Seals of the Middle Bronze Age. OBO 11 (1996) 

 

ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ:

 CMS: Corpus der Minoischen und Mykenischen Siegel = https://www.uni-heidelberg.de/fakultaeten/philosophie/zaw/cms/index.html

CSSSL: Corpus of Stamp Seals from the Southern Levant = https://levantineseals.org/

 KISIB: Digital Corpus of Ancient West Asian Seals and Sealings = https://project.kishib.org/

Ancient Near Eastern Seals and Sealing Practices = https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Near_Eastern_seals_and_sealing_practices