Σε προηγούμενο κείμενο είχε γίνει αναφορά σε αξιόλογους Έλληνες σκαπανείς, οι οποίοι ανοίξαν νέους δρόμους στην επιστήμη με το έργο και την δράση τους. Μιας και οι τότε παρουσιαζόμενοι υπήρξαν ενεργοί κυρίως στην ηπειρωτική Ελλάδα και τις Κυκλάδες, στο παρόν κείμενο θα παρουσιαστούν οι πιονιέροι σκαπανείς των μεγάλων νησιών της Κρήτης και της Κύπρου.
![]() |
| Στέφανος Ξανθουδίδης (1864-1928) |
Πλήν της αρχαιολογικής έρευνας, ο Ξανθουδίδης ασχολήθηκε σε ερευνητικό επίπεδο και με την Κρήτη κατά την Ενετοκρατία. Δημοσίευσε και μια κριτική έκδοση του Ερωτόκριτου. Η κριτική έκδοση της Ερωφίλης κυκλοφόρησε μετά τον αφνίδιο θάνατό του.
![]() |
| Πορφύριος Δίκαιος (1904-1971) |
Την χρονιά της αποφοίτησής του επιστρέφει στην Κύπρο. Διορίζεται βοηθός εφόρου στο Κυπριακό Μουσείο και από το 1931 εως το 1960 ανάγεται σε κανονικό ¨Εφορο του ίδιου μουσείου. Στα 1960 διορίζεται Διευθυντής στο Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου, αλλά 3 χρόνια αργότερα και για άγνωστους λόγους εγκαταλείπει την θέση αυτή και μετακομίζει στις ΗΠΑ. Για 3 χρόνια (1963-1966) διδάσκει Αρχαιολογία στα πανεπιστήμια Πρίνστον και Brandeis Μασσαχουσέτης. Στα 1966 εγκαταλείπει τις ΗΠΑ και εγκαθίσταται στην Χαϊδελβέργη, στο πανεπιστήμιο της οποίας θα διδάξει εως και τον θάνατό του στα 1971. Εκείνην την εποχή θα πρέπει να συναναστράφηκε με τους συναδέλφους του Vladimir Milojcic (Προϊστορική Αρχαιολογία), Roland Hampe και Jörg Schäfer (Κλασική Αρχαιολογία) - οι δυο τελευταίοι ειδικά είχαν έντονο ενδιαφέρον για την Αρχαιολογία της Κύπρου, όπως μαρτυρεί η εργογραφία τους.
Τα χρόνια πάντως που ήταν στην Κύπρο, υπήρξε ιδιαίτερα ενεργός στο ανασκαπτικό πεδίο. Ερεύνησε και δημοσίευσε πολλές αρχαιολογικές θέσεις, όπως Βουνούς, Χοιροκιτία, Φιλιά, Καλαβασσός, Σωτήρα, Έγκωμη, Μάα-Παλαιόκαστρο, Πύλα-Κοκκινόκρεμμος. Ο διάδοχός του, ο επίσης αξιέπαινος Βάσος Καραγιώργης, όχι μόνο συνέχισε το έργο του, αλλά έδωσε και το δικό του, προσωπικό στίγμα στην Κυπριακή Αρχαιολογία. Παρά την συμβολή του στην αναγνώριση του πολιτισμού της Φιλιάς - μεταβατική φάση από την Χαλκολιθική στην Πρώϊμη Εποχή του Χαλκού, κατά την οποία ήταν σε χρήση ενας τύπος ερυθρής στιλπνής κεραμικής (red polished ware) - θεωρούμε οτι ο Πορφύριος Δίκαιος ως προσωπικότητα δεν έχει αποκτήσει ακόμα την δημοφιλία και αναγνωρισιμότητα που θα έπρεπε και δικαιούται. Υπάρχουν κάποια κενά, όπως π.χ. στα προαναφερόμενα έτη μεταξύ 1923-1929 και 1963-1971 που αφορούν τις συνεχείς μετακινήσεις του. Στο διαδίκτυο επίσης υπάρχουν απλές αναφορές οτι δίδαξε Αρχαιολογία της Εγγύς Ανατολής στην Χαϊδελβέργη, αλλά στην επίσημη ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Προ-, Πρωτο-ϊστορικής και Ανατολικής Αρχαιολογίας δεν αναφέρεται το όνομά του.
Η απάντηση του Chat GPT στο οποίο έγινε επερώτηση, έδωσε τα ακόλουθα αποτελέσματα:
Ο Πορφύριος Δίκαιος δεν άλλαζε πανεπιστήμια επειδή αποτύγχανε ή επειδή αναζητούσε καλύτερες σπουδές. Η μετακίνησή του ήταν μέρος ενός οργανωμένου προγράμματος εκπαίδευσης, αλλά και αποτέλεσμα προσωπικών συνθηκών.
Συγκεκριμένα:
1. 1923–1925, Αθήνα: Το 1923 επιλέχθηκε από την Επιτροπή του Κυπριακού Μουσείου και εξασφάλισε υποτροφία για να εκπαιδευτεί ως αρχαιολόγος. Το πρόγραμμα σπουδών του σχεδιάστηκε με τη συμβουλή του Βρετανού αρχαιολόγου John Myres, ώστε να αποκτήσει σταδιακά διεθνή επιστημονική κατάρτιση.
2. 1925–1926, Λίβερπουλ: Συνέχισε στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ, κοντά στον διακεκριμένο αρχαιολόγο John Garstang. Ωστόσο, η παραμονή του εκεί δεν εξελίχθηκε ομαλά. Η παρουσία του καθηγητή περιορίστηκε από τις επαγγελματικές του υποχρεώσεις στην Παλαιστίνη.
3. 1926, Λυών: Σύμφωνα με την ιστορική έρευνα του αρχαιολόγου A. H. S. Megaw [Πηγή: A. H. S. Megaw, «Putting Cyprus on the map: Porphyrios Dikaios and the Cyprus Museum, 1932–1936»], ο Δίκαιος αρρώστησε, καθώς δυσκολεύτηκε να προσαρμοστεί στο ψυχρό και υγρό κλίμα της βορειοδυτικής Αγγλίας. Έτσι μετακινήθηκε στη Λυών, όπου σπούδαζε Ιατρική ο αδελφός του.
4. 1926–1929, Σορβόννη: Συνέχισε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού (Σορβόννη), όπου απέκτησε το 1929 το δίπλωμά του, Licence ès Lettres.
Επομένως, η σύντομη απάντηση είναι: Οι μετακινήσεις του οφείλονταν στον αρχικό σχεδιασμό της υποτροφίας του, στην ανάγκη προσαρμογής του στις συνθήκες διαβίωσης και υγείας του στην Αγγλία και, τέλος, στην ολοκλήρωση της πανεπιστημιακής του εκπαίδευσης στη Γαλλία.
Η μετακίνησή του από το Λίβερπουλ στη Λυών δεν ήταν απλώς μια αλλαγή πανεπιστημίου. Ήταν μια ουσιαστική αλλαγή πορείας, που του επέτρεψε να ολοκληρώσει την εκπαίδευσή του και να επιστρέψει στην Κύπρο για να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στην αρχαιολογία του νησιού. Το αρχικό σχέδιο δεν φαίνεται να προέβλεπε τέσσερα διαφορετικά πανεπιστήμια. Η μετακίνηση στη Γαλλία προέκυψε τουλάχιστον εν μέρει από τις δυσκολίες στο Λίβερπουλ. Δεν έχουμε, όμως, ακόμη σαφή εξήγηση για την επιλογή της Σορβόννης αντί της παραμονής στη Λυών.
Αναφορικά με τα γεγονότα μετά το 1963:
Ο Πορφύριος Δίκαιος δεν έφυγε από την Κύπρο επειδή εγκατέλειψε την αρχαιολογία ή επειδή ήθελε απλώς μια πανεπιστημιακή καριέρα. Ο βασικός λόγος ήταν ότι δεν του δόθηκε παράταση ενός έτους στη θητεία του.
Συγκεκριμένα:
Ιούλιος 1963: Αφυπηρέτησε από τη θέση του Διευθυντή του Τμήματος Αρχαιοτήτων, την οποία κατείχε από την ανεξαρτησία της Κύπρου.
Το αίτημά του: Ζήτησε να παραμείνει ακόμη έναν χρόνο, ώστε να ολοκληρώσει τη συγγραφή του μεγάλου επιστημονικού έργου του για τις ανασκαφές στην Έγκωμη (1948–1958).
Η άρνηση: Το αίτημά του δεν έγινε δεκτό.
Η αναχώρηση: Αποδέχθηκε πρόσκληση του Institute for Advanced Study στο Princeton των ΗΠΑ, όπου συνέχισε να εργάζεται πάνω στο βιβλίο του.
Το βιβλίο του για την Έγκωμη εκδόθηκε τελικά σε τόμους, το 1969–1971, από τον εκδοτικό οίκο Philipp von Zabern.
Δεν γνωρίζουμε, πάντως, αν η άρνηση της παράτασης ήταν απλώς διοικητική απόφαση ή αν υπήρχαν βαθύτερες υπηρεσιακές διαφωνίες.


