The Schaft Graves of the Grave Circle A of Mycenae in their Aegean-Mediterranean Context.

 Φέτος συμπληρώνονται 150 χρόνια από τότε που ο Σλήμαν ανέσκαψε στις Μυκήνες και ανακάλυψε τους Λακκοειδείς Τάφους του Ταφικού Κύκλου Α. Η ανακάλυψη αυτή ήταν τόσο μεγάλης σημασίας που χαρακτηρίζει πλέον μια ολόκληρη εποχή. 'Οταν δηλαδή γίνεται λόγος για την "Εποχή των Λακκοειδών Ταφών" εννοείται ουσιαστικά η Πρώϊμη Μυκηναϊκή ή αλλιώς Υστεροελλαδική Ι-ΙΙΑ Περίοδος (1600-1450 π. Χ.). Οι απαρχές της εποχής αυτής ωστόσο τοποθετούνται στην Μεσοελλαδική ΙΙΙ (1700-1600 π. Χ.), καθώς τότε χρονολογείται ο αρχαιότερος Ταφικός Κύκλος Β, ο οποίος βρίσκεται εκτός των τειχών της μυκηναϊκής ακροπόλεως και ανεσκάπτει κατά την δεκαετία του 1950 από τους Έλληνες αρχαιολόγους Ιωάννη Παπαδημητρίου και Γεώργιο Μυλωνά. 

Εικ. 1

 Το ομώνυμο "Μουσείο Σλήμαν" στην κωμόπολη Ankershagen τιμά την επέτειο αυτή με μια μικρή, αναμνηστική έκθεση, η οποία θα διαρκέσει μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου του τρέχοντος έτους (βλ. εικ. 1). 

 

 Με αφορμή την επέτειο και την έκθεση αυτή, ας αναφερθούν εδώ ορισμένα στοιχεία, ώστε να γίνει κατανοητό, γιατί η ανακάλυψη αυτή είναι μείζονος σημασίας. Στοιχεία έχουν παρθεί από την 6η ενότητα του διαδικτυακού σεμιναρίου ΚΔΒΜ Τσαούση αναφορικά με την Ταφική Αρχαιολογία. Αναφορικά με την προσωπικότητα και το έργο του Σλήμαν, καλό είναι να ανατρέξουν οι αναγνώστες του ιστολογίου στην 3η ενότητα του διαδικτυακού σεμιναρίου του ιδίου ΚΔΒΜ σχετικά με τις σκοτεινές πτυχές της Αρχαιολογίας. 

 

Εικ. 2

 Κατ΄αρχάς, οι Λακκοειδείς Τάφοι καθεαυτοί ως είδος ταφής, δεν είναι παρά ορθογώνιοι φρεατοειδείς λάκκοι βάθους μεταξύ 1,20-3,50 μ., οι οποίοι καλύπτονταν από λίθινες πλάκες (εικ. 2). Ο Ταφικός Κύκλος Α - χρονολογούμενος σε αυστηρά πλαίσια μεταξύ 1600 και 1500 π. Χ. - βρίσκεται εντός των τειχών της μυκηναϊκής ακροπόλεως, τα οποία χτιστήκαν κατά την Υστεροελλαδική ΙΙΙΑ1 (1400 π. Χ. - είναι η επονομαζόμενη "Μυκηναϊκή Ανακτορική Εποχή") και ήσαν ορατά - όπως και τμήμα της "Πύλης των Λεόντων" κατά την κλασική αρχαιότητα, τον μεσαίωνα και τους νεότερους χρόνους. Ο Ταφικός Κύκλος Α διέθετε κυκλικό περίβολο και τουλάχιστον 4 ανάγλυφες επιτύμβιες στήλες από ασβεστόλιθο (εικ. 3). Συμπεριλάμβανε 6 τάφους, στους οποίους ήσαν ενταφιασμένοι 17 ενήλικες - 9 γυναίκες, 8 άνδρες - και 2 παιδιά. Οστεολογικές αναλύσεις απέδειξαν οτι οι ενταφιασμένοι ήσαν συγγενείς. Οι τάφοι είναι αριθμημένοι με λατινικούς χαρακτήρες. Εξ αυτών οι ΙΙ και IV είναι οι αρχαιότεροι, χρονολογικά παράλληλοι με τους τελευταίους τάφους του Ταφικού Κύκλου Β. Ο Σλήμαν ανέσκαψε τους πρώτους 5 στα 1876. Τον 6ο τάφο τον ανακάλυψε και τον ανέσκαψε ο γιατρός Παναγιώτης Σταματάκης μεταξύ 1876-1878 (εικ. 4). Ο Σταματάκης επέβλεπε τις εργασίες του Σλήμαν για λογαριασμό της ελληνικής κυβερνήσεως. Οι ημερολογιακές του καταγραφές είναι λεπτομερέστερες από του Σλήμαν.

 

Εικ. 3

Εικ. 4

 Τα ευρήματα του Ταφικού Κύκλου Α μπορεί κανείς να τα δει στην μόνιμη έκθεση στο ισόγειο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών. Τα πλουσιώτερα και πιο εντυπωσιακά ευρήματα προέρχονται από τους τάφους III, IV και V. Σε αυτά περιλαμβάνονται 5 χρυσές προσωπίδες, 41 ξίφη, 17 εγχειρίδια, περισσότερα από 28 αγγεία από χρυσό και άργυρο, κοσμήματα από πολύτιμους λίθους και μέταλλα (εικ. 5-7) και πολλά άλλα αντικείμενα. Τα ευρήματα έχουν δημοσιευτεί υποδειγματικά από τον Georg Karo ως "Die Schachtgräber von Mykene" (München 1930-1933). 

Εικ. 5

Εικ. 6

Εικ. 7

 Γιατί όμως ο Ταφικός Κύκλος Α είναι σημαντικός και ποιά είναι η συμβολή του στην Αρχαιολογία του Αιγαιακού κόσμου;

 Κατ΄αρχάς με την ανακάλυψη του Σλήμαν επιβεβαιώθηκε οτι υπήρχε προϊστορία στον ελλαδικό κόσμο. Υπήρξε Εποχή του Χαλκού με ανεπτυγμένο, υψηλό πολιτισμό. Κατ΄αυτόν τον τρόπο δώθηκε βάθος στην ελληνική αρχαιότητα. Ο Σλήμαν βέβαια, ήθελε να αποδείξει την ιστορικότητα των ομηρικών επών. Για αυτό π.χ. ονόμασε την προσωπίδα της εικ. 5 "Μάσκα του Αγαμέμνωνα". Την εποχή του Σλήμαν ωστόσο, οι επιστημονικές μέθοδοι δεν είχαν εξελιχθεί τόσο πολύ, επομένως δεν ήταν γνωστό οτι τα ευρήματα των Λακκοειδών Ταφών ήσαν περί τους 4 αιώνες αρχαιότερα του ομηρικού Τρωϊκού πολέμου.

 Αδιαμφισβήτητη θεωρείται από πολλούς μελετήτες η πολιτιστική επηρροή του προϋπάρχοντος μινωϊκού πολιτισμού στην τέχνη της Εποχής των Λακκοειδών Ταφών. Εύλογο, μιας και την περίοδο εκείνη, η λεγόμενη "Μινωϊκή Θαλασσοκρατορία" βρισκόταν στο απόγειό της. Προϊόντα, πρώτες ύλες, ανθρώπινο δυναμικό ανταλλάσσονταν και αλληλεπιδρούσαν μεταξύ Μινωϊκής Κρήτης και Μυκηναϊκής Ελλάδας. 

 Δεν αποκλείεται η υπόθεση, η δυναστεία που κυριαρχούσε τότε στις Μυκήνες να παρήγγειλε τα τέχνεργα που βρεθήκαν στους Λακκοειδείς Τάφους. Χάρις σε αυτού του είδους την τεχνογνωσία εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην ηπειρωτική Ελλάδα η εικονογραφία ρεαλιστικών αναπαραστάσεων ανθρωπίνων μορφών και ζώων (εικ. 6-7). 

 Συν τοις άλλοις εμφανίστηκε και η χρήση της τεχνικής σμάλτου ονόματι "νιέλλο", κατά την οποία ενα λιωμένο κράμα θειαφιού, μόλυβδου, χαλκού και αργύρου απλώνεται επί επιφανείας μεταλλικού αντικειμένου το οποίο φέρει εγχάρακτη διακόσμηση (εικ. 6). 

 Άλλες καινοτομίες της εποχής εκείνης περιλαμβάνουν την εισαγωγή και χρήση δίτροχου και δίθριππου άρματος (άρμα το οποίο σύρεται από 2 άλογα δηλαδή) και την χρήση ξίφους. Και στις 2 περιπτώσεις αντικατοπτρίζονται νέες τεχνικές μάχης (εικ. 7). 

 Η εύρεση στους τάφους κοσμημάτων και αγγείων από υλικά, όπως κεχριμπάρι από την Βαλτική, φαγεντιανή, αλάβαστρο, λάπις λάζουλι (αιγυπτιακό μπλε), αυγά στρουθοκάμηλου, ελεφαντόδοντο, ήλεκτρο και χρυσό συνολικού βάρους 15 κιλών περίπου, συνηγορούν υπέρ διαπολιτιστικών και εμπορικών δεσμών, όχι μόνο με την Μινωϊκή Κρήτη, αλλά και με άλλους πολιτισμούς της Εποχής του Χαλκού, όπως της Αιγύπτου. Το πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο της τελευταίας κατά την Εποχή των Λακκοειδών Ταφών, την θέλει διαιρεμένη σε τουλάχιστον 3 κέντρα εξουσίας, ενα εκ των οποίων ήταν των σημιτικής καταγωγής Υξώς στο Δέλτα του Νείλου. Η δυναστεία επομένως των ηγεμόνων της εποχής του Ταφικού Κύκλου Α, δεν ήταν μόνο σύγχρονη της "Μινωϊκής Θαλασσοκρατορίας", αλλά και της λεγόμενης "2ης Ενδιάμεσης Περιόδου στην Αίγυπτο".

 H σπουδαιότητα των ενταφιασμένων στηρίζεται επίσης στο γεγονός οτι οι επόμενες γενεές, ενέταξαν τον περίβολο του Ταφικού Κύκλου Α πίσω από τα τείχη της ακροπόλεως (εικ. 3). Η διαρρύθμιση και η αρχιτεκτονική του Ταφικού Κύκλου Α, με τον περίβολο και τις επιτύμβιες στήλες, του προσδίδει τον χαρακτήρα ανοικτού δημοσίου σήματος, στον οποίον λαμβάναν χώρα τιμητικές τελετουργίες.  

 Να αναφερθεί τέλος και το ότι η Εποχή των Λακκοειδών Ταφών - αναλόγως βέβαια του ποιά χρονολόγηση ακολουθείται - εντάσσεται στο γενικό υπόβαθρο της έκρηξης του ηφαιστείου της Θήρας. και των επακόλουθων αυτής. Από την μια μεριά, υπάρχει η νέα ή υψηλή χρονολόγηση, η οποία υποστηρίζεται από τις θεωρητικές επιστήμες. Η δενδροχρονολόγηση, η ανάλυση γύρης και πόλων από παγετώνες έχουν δώσει αποτελέσματα μεταξύ 1659-1600 π. Χ. Από την άλλη όμως, η παραδοσιακή ή συμβατική χαμηλή χρονολόγηση βασίζεται στην χρονολόγηση της μινωϊκής κεραμεικής που βρέθηκε στις ανασκαφές στο Ακρωτήρι και τοποθετείται στην Υστερομινωϊκή ΙΑ (1500 π. Χ.). Μια χρονική απόσταση ενός αιώνα δηλαδή, σύμφωνα με τα 2 αυτά χρονολογικά συστήματα. Πρόσφατα ευρήματα από τις ακτές της ανατολικής Μικράς Ασίας, όπως ο σκελετός έφηβου φέρονται να υποστηρίζουν την παραδοσιακή χρονολόγηση. Στην περίπτωση αυτή χρειάζονται ασφαλώς περισσότερα και ισχυρότερα στοιχεία.

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ

Εικ. 1-2, 5-7: (c) wikimedia commons

Εικ. 3-4: (c) R. Laffineur, ΜΝΗΜΗ.17th Intern. Aegean Conference, Udine, April 2018. Aegaeum 43 (Liège 2019)

ΑΛΛΟΣ ΕΝΑΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΩΪΜΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ.

 Πρόσφατα κυκλοφόρησε ο νέος συλλογικός τόμος από την σειρά "Cambridge Companions" σε επιμέλεια των Jane B. Carter και Carla M. Antonaccio αναφορικά με την Πρώϊμη Εποχή του Σιδήρου (εικ. 1). Και οι 2 επιμελητές, όπως και οι συμμετέχοντες συγγραφείς, είναι καταξιωμένοι ακαδημαϊκοί και αυθεντίες στον τομέα τους. Το έργο αυτό συμπληρώνει την ήδη υπάρχουσα βιβλιογραφία. Και όχι μόνο: 

Εικ. 1

  Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί, οτι το βιβλίο αυτό είναι κάτι σαν άτυπη συνέχεια του τόμου "The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age" σε επιμέλεια της Cynthia W. Shelmerdine (εικ. 2), κατά παρόμοιο τρόπο με τα αντίστοιχα βιβλία των Oliver Dickinson, Eric Cline και Jan Bouzek. Όπως επομένως τα προαναφερόμενα, έτσι και οι 2 τόμοι της σειράς αυτής του Cambridge θα μπορούσαν να τοποθετηθούν πλάι-πλάι στο ίδιο ράφι. Ως συμπλήρωμα της αντίστοιχης, ενιαίας βιβλιογραφίας.

Εικ. 2

 Και ποιός ξέρει; Μπορεί οι "ανταγωνιστές" να βγάλουν επίσης κανένα "Oxford Handbook" για την ίδια αυτήν χρονική περίοδο, την Πρώϊμη Εποχή του Σιδήρου στην Ελλάδα δηλαδή. Υπάρχει άλλωστε ήδη το αντίστοιχο βιβλίο για την Εποχή του Χαλκού...

ΤΟ "ΜΥΣΤΗΡΙΟ" ΜΕ ΤΙΣ ΚΟΠΕΣ ΝΟΜΙΣΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΣΕΒΗΡΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΛΛΟΠΟΝΗΣΟ.

 Επιστροφή στην Πελοπόννησο (εικ. 1), καθώς το ακόλουθο θέμα δεν είναι απλώς ενδιαφέρον και συναρπαστικό, αλλά αποτελεί αφορμή για "ισχυαλγίες" στους ακαδημαϊκούς κύκλους:

 Υπάρχουν κάποιες πόλεις-κράτη της Πελοποννήσου, οι οποίες κατά την διάρκεια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αν και υποτελείς (η Ελλάδα ως γνωστόν κατακτήθηκε το 146 π. Χ. και η Κόρινθος έγινε η πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας της Αχαϊας. Η Πάτρα είναι ρωμαϊκή κτήση), δεν έκοψαν δικά τους νομίσματα. Μόνο επί αυτοκράτορος Σεπτιμίου Σεβήρου (193-211 μ. Χ.) υπήρξαν περί τις 33 πόλεις, οι οποίες έκοψαν δικά τους νομίσματα. Οι περισσότερες εξ αυτών είναι αρκαδικές. Τα νομίσματα αυτά, κατά κύριο λόγο από χαλκό, απεικονίζουν από την μια όψη τον ίδιο τον αυτοκράτορα και από την άλλη θεότητες που λατρεύοταν στην εκάστοτε πόλη, με αναγραφή του ονόματος της πόλης. Αρκετά από αυτά τα νομίσματα απεικονίζουν μέλη της οικογενείας του αυτοκράτορα: την 2η σύζυγό του, Ιουλία Δόμνα, και τους δυο γιούς του ζεύγους, τον Καρακάλλα και τον Γέτα. Μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνουν για το πως κινούνταν η οικονομία στις πόλεις που δεν είχαν δικό τους νόμισμα [βλ. J. B. Gress, The Coinage of the Peloponnese under Septimius Severus (M.A. Colorado 2013) σελ. 24-26 και ειδικά υποσημ. 51-52. M. Crawford, Money Exchange in the Roman World, JRS 60, 1970, σελ. 40-48]. Αυτό βέβαια είναι μόνο ενα πρόβλημα και ούτε καν η κορυφή του παγόβουνου.

Εικ. 1: χάρτης Πελοποννήσου

 Η κορυφή του παγόβουνου είναι, γιατί δεν υπήρξε κοπή νομισμάτων πρό Σεβήρου, ή για να τεθεί κάπως διαφορετικά, γιατί ειδικά επί Σεβήρου κοπήκαν νομίσματα και μάλιστα σε πόλεις που δεν είχαν ιστορικό κοπής και τι μπορεί να σημαίνει αυτό. Για να γίνει κατανοητή η προβληματική, θα αναφερθούν τα ακόλουθα:

 

 Ο Σεβήρος γεννήθηκε στην Μεγάλη Λέπτιδα (Leptis Magna) της Λιβύης το 145 μ. Χ. Νυμφεύτηκε την 2η σύζυγό του, Ιουλία Δόμνα, η οποία καταγώταν από αριστοκρατική οικογένεια της Έμεσας μετά τον θάνατο της 1ης, το 186 μ. Χ. Ο πρώτος γιος του ζεύγους, ο οποίος απέκτησε το παρατσούκλι Καρακάλλας, γεννήθηκε το 188 μ. Χ. Τον επόμενο χρόνο γεννήθηκε ο 2ος γιος, ο Γέτας. Το 193 μ. Χ., μετά την δολοφονία του Κόμμοδου, ο Σεβήρος ανακυρήχθηκε αυτοκράτορας από τις ρωμαϊκές λεγεώνες. Τον επόμενο χρόνο νικάει τον ανταγωνιστή του Percenius Niger στην μάχη της Ισσού. Μεταξύ 194 και 196 μ. Χ. ο Σεβήρος πολεμάει στην Παρθία. Το 197 μ. Χ. νικάει εναν άλλον ανταγωνιστή, τον κυβερνήτη της Βρετανίας Clodius Albinius στην μάχη του Lugdunum. Είχε προλάβει να ορίσει τον μεγάλο του γιο Καίσαρα το 196 μ. Χ. Την επομένη χρονιά, όρισε Καίσαρα και τον μικρότερο γιό. Ο Καρακάλλας πήρε τον τίτλο του Αύγουστου το 198 μ. Χ. και ο Γέτας ακολούθησε το 209  μ. Χ. Συνεπώς ο Σεβήρος συνκυβέρνησε με τους δυο του γιους από το 198 και μέχρι τον θάνατό του, το 211 μ. Χ. [βλ. βιβλ. σε: Galanis 2022, σελ. 68 υποσημ. 682]

Εικ. 2: Septimius Severus

 

Εικ. 3: Julia Domna

Εικ. 4: Caracalla

Εικ. 5: Geta

 Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η νομισματοκοπία του Ορχομενού της Αρκαδίας. Η πόλη αυτή είχε πρωτοκόψει δικό της νόμισμα κατά τον 4ο αι. π.Χ., στα πλαίσια ενος οικοδομικού προγράμματος [βλ. Galanis 2022, σελ. 102 υποσημ. 1050-1051]. Ακολούθησε ενα μεγάλο χρονικό κενό, μέχρι και τον 2ο αι. μ. Χ., όταν ο Σεβήρος έγινε αυτοκράτορας. Δεν έχουν βρεθεί κοπές ορχομένιων νομισμάτων άλλων χρονικών εποχών.

 Η εικονογραφία των ορχομένιων νομισμάτων επί Σεβήρου (εικ. 2-5) παρουσιάζει ορισμένες ιδιομορφίες: απεικονίζονται π.χ. μόνο ο αυτοκράτωρ, η σύζυγός του και οι 2 γιοι σε νεαρή ηλικία. Από κοπές άλλων πόλεων είναι γνωστό οτι υπήρχαν και νομίσματα με την μορφή της Φουλβίας Πλαυτίλλας, την οποία είχε νυμφευτεί ο Καρακάλλας στα 202 μ. Χ. σε ηλικία 14 ετών. Ο γάμος όμως διαλύθηκε στα 205 μ. Χ. και η Πλαυτίλλα μαζί με την οικογένειά της εξορίστηκε. Πιθανόν για αυτόν τον λόγο να μην κοπήκαν νομίσματα με την μορφή της στον αρκαδικό Ορχομενό. Μέχρις στιγμής τουλάχιστον δεν έχουν βρεθεί αποδείξεις για το αντίθετο. Οι κομμώσεις της Ιουλίας Δόμνας συν το νεαρό της ηλικίας των γιών της και ειδικά του Καρακάλλα - ο οποίος στα ορχομένια νομίσματα δεν φέρει τα τραχιά, άγρια χαρακτηριστικά, με τα οποία είναι κυρίως γνωστός στην ρωμαϊκή εικονογραφία - μπορούν να υποστηρίξουν μια χρονολόγηση των συγκεκριμένων νομισμάτων μεταξύ 198 και 209 μ. Χ., όταν δηλαδή ο Σεβήρος είχε βγεί νικητής από τις αναμετρήσεις του με τους Niger και Albinius, και συγκυβερνούσε με τους γιούς του [συγκρ. με: Galanis 2017, σελ. 178-179]. Από την άλλη πλευρά όμως θα πρέπει να συνυπολογιστούν και ευρήματα, όπως 4 νομίσματα, τα οποία φέρουν το επίθετο "Πετρίναξ", όπως και μια επιγραφή, η οποία φέρει το ίδιο αυτό επίθετο και αποκαλεί τον αυτοκράτορα "ευεργέτη" (στα ελληνικά ασφαλώς!). Η επιγραφή και προφανώς και τα συγκεκριμένα νομίσματα, χρονολογούνται στα 193 μ. Χ., όταν δηλαδή ο Σεβήρος ανακυρήχτηκε αυτοκράτωρ. Πιθανόν να υπάρχει κάποια σύνδεση εδω, η φύση της οποίας είναι άγνωστη. Ίσως χάρη στην ευεργεσία αυτή να αποκτήσαν οι Ορχομένιοι τα μέσα ώστε να κόψουν δικό τους νόμισμα [βλ. Galanis 2017, σελ. 178 υποσημ. 79]. Σε γενικές γραμμές πάντως φαίνεται οτι τα πρωϊμότερα νομίσματα του Ορχομενού κοπήκαν το 193 μ. Χ.. Μετά το 209 μ. Χ. δεν υπάρχουν κοπές της πόλης αυτής [συγκρ. με: Gress 2013, σελ. 23 πιν. 3].  

 Γιατί όμως υπάρχει έξαρση κοπής νομισμάτων επί Σεβήρου; Οι περισσότεροι ερευνητές υποστηρίζουν οτι ο Σεβήρος ήθελε να χρηματοδοτήσει του πολέμους του και να εξοφλήσει έτσι τους στρατιώτες του [βλ. βιβλ. σε: Galanis 2022, σελ. 101 υποσημ. 1037]. Αυτή είναι η καθιερωμένη άποψη. Νεώτεροι ερευνητές πιστεύουν οτι οι κοπές χάλκινων νομισμάτων στις ρωμαϊκές επαρχίες ήσαν αποτέλεσμα μιας αποκεντρωτικής πολιτικής της Ρώμης [Gress 2013, σελ. 24-32]. 

 Ίσως η αλήθεια να βρίσκεται κάπου στην μέση. Πολέμοι γίνονταν και προ και μετά Σεβήρου. Γιατί οι προγενέστεροι και οι μεταγενέστεροι αυτοκράτορες δεν έδωσαν την άδεια στις πόλεις των ρωμαϊκών επαρχιών να κόψουν νομίσματα; Όλως παραδόξως, στο βιβλίο του νυν υπουργού υγείας (ο οποίος αναφέρει και πρωτογενείς πηγές) φαίνεται να αναφέρονται κάποια ενδιαφέροντα πράγματα! Στο βιβλίο του "Ρώμη: απλά μαθήματα ιστορίας τ. 3" (σελ. 399, Αθήνα 2025), ο Άδωνις Γεωργιάδης αναφέρει οτι ο Σεβήρος αύξησε τους μισθούς των στρατιωτών για να έχει τις λεγεώνες ευχαριστημένες και για να μην επαναστατήσουν. Άλλωστε χάρις σε αυτές αναγορεύτηκε αυτοκράτωρ - και δεν ήταν ούτε ο πρώτος, ούτε ο τελευταίος. Πριν αποδημήσει είχε συμβουλεύσει τους γιους του να είναι ενωμένοι και να κρατούν τον ρωμαϊκό στρατό ευχαριστημένο. Για να αυξήσει όμως τους στρατιωτικούς μισθούς, έπρεπε να αυξήσει και τους φόρους. Επειδή όμως τα αυτοκρατορικά ταμεία δεν επαρκούσαν, προχώρησε σε υποτίμηση νομίσματος. Μείωσε το ποσοστό καθαρού μετάλλου για να μπορούν να κόβονται περισσότερα νομίσματα με την ίδια ποσότητα. Κατ΄ αυτόν τον τρόπο όμως, ο Σεβήρος - σύμφωνα με τον υπουργό - οδήγησε την αυτοκρατορία σε οικονομικό πληθωρισμό, φαινόμενο άγνωστο μέχρι τότε. Τα αποτελέσματα της οικονομικής αυτής πολιτικής φανήκαν τον επόμενο αιώνα και συνέβαλαν στην κρίση και παρακμή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

 Μπορεί η άποψη του κου υπουργού να περιέχει ψήγματα αληθείας; Αυτό είναι ενα ζήτημα, το οποίο θα μπορούσε να ερευνηθεί δια συγκριτικής μελέτης όλων των πηγών (όχι μόνο νομισματικής, αλλά και επιγραφικής, καθώς και λοιπών φιλολογικών και αρχαιολογικών τεκμηρίων). 

  

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (χρονολογική σειρά)

  H. S. Walker, Coins of Peloponnesos. The BCD Collection. Auctionscatalogue LHS 9, 8-9 May 2006 (Zürich 2006) 

 O. D. Hoover, Handbook of Coins of the Peloponnesos, 6th to 1st cent. BC (Lancaster 2011)

 B. Traeger, Arkadien. Die Münzstätten und Münzen von der archaischen bis zur hellenistischen Epoche (Bremen 2021)

----------------------- 

 ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ

Εικ. 1: @ google

Οι εικ. 2-5 προέρχονται από την ακόλουθη διδακτορική διατριβή: 

Galanis, P. Das arkadische Orchomenos in der Antike (Berlin 2022). Ηλ/κη δημοσίευση στην ιστοσελίδα της παν/κης βιβλιοθήκης του Humboldt-Universität zu Berlin.

Συγκρ. επίσης με το ακόλουθο άρθρο του ιδίου συγγραφέως: 

„Contribution to the typology and iconography of the coins from ancient Arcadian Orchomenos“, in: E. Apostolou – C. Doyen (Ed.) Το νόμισμα στην Πελοπόννησο. Conference Argos, 26.-29.05. 2011. OVOLOS 10. BCH Suppl. 57 (Athens 2017) 167-185.

ΤΑ ΧΕΙΜΑΔΙΑ.

 Η ανασκαφή είναι μια μέθοδος επιτόπιας έρευνας στην αρχαιολογική επιστήμη. Η επιφανειακή (οριζόντια) έρευνα πεδίου (survey) είναι η άλλη.  Σε αυτήν, ομάδες ατόμων (συνήθως φοιτητές αρχαιολογίας), παραταγμένες σε οριζόντια σειρά και με σχετική απόσταση 2-4 μ. μεταξύ τους (αυτό εξαρτάται από το εύρος του χώρου που καλούνται να καλύψουν), "χτενίζουν" το έδαφος συλλέγοντας τυχαία ευρήματα (π.χ. όστρακα) που βρίσκουν. Τα ευρήματα αυτά καταγράφονται και ο χώρος μετράται. 

 Δεν είναι ασυνήθιστο, τα ευρήματα αυτά (1) να βρίσκονται σε θέσεις εκτός οικισμών και (2) να προέρχονται από διαφορετικές χρονολογικές περιόδους. Το κενό αυτό καλύπτει το θεωρητικό μοντέλο των νομαδικών κτηνοτροφικών πληθυσμών/ κοινωνιών (pastoral societies), οι οποίες μετακινούνταν από περιοχές σε περιοχές αναλόγως των κλιματικών συνθηκών (seasonal nomadism - transhumance). Αυτοί οι νομάδες μπορεί να είχαν μόνιμες εστίες κατοίκισης σε ορεινές περιοχές, τις οποίες όμως εγκαταλείπαν κατά τα τέλη του φθινοπώρου, για να περάσουν τους χειμώνες σε πεδινές περιοχές, στις οποίες οι θερμοκρασίες είναι πιο ήπιες. Στην Αρκαδία τουλάχιστον, οι μετακινήσεις αυτές ονομάζονται "χειμαδιά".

Εικ. 1: σκαρίφημα της διαδρομής Λεβιδίου - Επιδαύρου σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες ντόπιων [(c)2014]

 

Εικ. 2: πιθανή διαδρομή κατά προσέγγιση, βασισμένη στο σκαρίφημα της εικ. 1 [(c) google maps 2026]

 Στις εικ. 1 και 2 ("κλικ" για μεγένθυση) βλέπουμε παράδειγμα από το "χειμαδιό" κάποιων ποιμένων του Λεβιδίου Αρκαδίας προς την Επίδαυρο του νομού Αργολίδος καθ' υπόδειξη διηγήσεων ντόπιων. Το Λεβίδι είναι κεφαλοχώρι στους πρόποδες του όρους Μαίναλον, στο κέντρο της Πελοποννήσου. Το "χειμαδιό" του χωριού λάμβανε χώρα μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα περίπου, από τα τέλη Οκτωβρίου και μέχρι τις αρχές Μαϊου. Εκείνες τις εποχές μεταναστεύαν περί τα 120-150 άτομα, άνδρες και γυναικόπαιδα. Μαζί τους παίρναν περί τα 50 άλογα, 30 όνους και ημίονους και γύρω στα 15.000 αιγοπρόβατα. Ενα τέτοιο ταξίδι διαρκούσε περί τις 3 με 4 μέρες. Υπήρχαν και ομάδες Λεβιδιωτών, οι οποίες μεταναστεύαν πρός Ηλεία και Μεσσηνία για να ξεχειμωνιάσουν εκεί. Οι ομάδες αυτές διανυκτερεύαν καθ΄οδόν σε αυτοσχέδια καταλύμματα. Από αυτά προέρχονται τα περισσότερα τυχαία ευρήματα επιφανείας. Αρχές της άνοιξης επιστρέφαν στο χωριό. Οι χειμώνες στην κεντρική Πελοπόννησο είναι δρυμείς, σκληροί και συχνότατα ανυπόφοροι.

 Η πλειονότητα των ερευνητών (βλ. βιβλιογραφικές παραπομπές σε: Galanis 2022 κάτωθι) πιστεύει οτι τα "χειμαδιά" ελάμβαναν χώρα στον ελλαδικό χώρο ήδη από την Νεολιθική Εποχή. Μόνο η αρχαιολόγος Α. Ντουζουγκλή [Άρια Αργολίδος. Αρχ. Δελτίον Suppl. 66 (Αθήνα 1998) σελ. 151-154] είναι της άποψης οτι η αφετηρία των μετακινήσεων του είδους πρέπει να τοποτεθείται στην Οθωμανοκρατία. Αυτό βέβαια είναι ενα ενδιαφέρον ζήτημα, το οποίο χρήζει περαιτέρω διερεύνησης. Για να υποστηριχτούν όμως επιχειρήματα είτε για την μια (υποστήριξη - αποδοχή) είτε για την άλλη πλευρά (αναίρεση - άρνηση), θα πρέπει να υπάρξουν δεδομένα. Ναι μεν έχουμε τις προφορικές διηγήσεις ντόπιων, αλλά αυτές αφορούν τον 20ο αιώνα. Τι στοιχεία έχουμε για αρχαιότερες εποχές; Μπορεί να είναι τα σκόρπια όστρακα από τις επιφανειακές έρευνες ισχυρά αποδεικτικά στοιχεία περί "χειμαδιών" στην αρχαιότητα;

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

Galanis, P. Das arkadische Orchomenos in der Antike (Berlin 2022) σελ. 95 υποσημ. 966-967. Ηλ/κη δημοσίευση στην ιστοσελίδα της παν/κης βιβλιοθήκης του Humboldt-Universität zu Berlin.

The "Mystery" of the Knossos "Temple Tomb".

 615 μέτρα νότια του ανακτόρου της Κνωσού στην Κρήτη, υπάρχει ενα κτίσμα παραμελημένο και ίσως και υποτιμημένο από την επιστήμη. Οι καθηγητές δεν το αναφέρουν στις πανεπιστημιακές τους παραδόσεις και στα σεμινάρια. Οι ανασκαφείς δεν ασχολούνται μαζί του. Δεν υπάρχουν πτυχιακές, μεταπτυχιακές, διδακτορικές, υφηγεσίες, μονογραφίες, άρθρα, συνέδρια για αυτό. Προτιμώνται τα μινωϊκά ανάκτορα που είναι και πιο εντυπωσιακά. Κι όμως, αυτό το ταπεινό κτίσμα, το οποίο ανασκάπτηκε από τον Άρθουρ Έβανς στις αρχές του 20ου αιώνα, μπορεί να είναι πολύ πιο σημαντικό από οποιοδήποτε ανάκτορο.

Εικ. 1

 Ο ανασκαφέας του το χρονολόγησε στην Μεσομινωϊκή (ΜΜ) ΙΙΙ Β (1650-1600 π. Χ.) ή Νεο-Ανακτορική (2η Μινωϊκή Ανακτορική) Εποχή κατά την χρονολόγηση του Νικολάου Πλάτωνος. Το οικοδόμημα γκρεμίστηκε κατά τα τέλη της Υστερομινωϊκής (ΥΜ) Ι Α (1600-1500 π. Χ.), αλλά ανοικοδημήθηκε και πάλι. Το κτήριο αποτελείται από 2 ορόφους, εναν υπόγειο και εναν υπέργειο.  

Εικ. 2, όροφος

Εικ. 3, υπόγειο

 Το υπέργειο κτήριο (εικ. 2) βλέπει ανατολικά και περιλαμβάνει βεράντα, η οποία ήταν προσβάσιμη από τον βορρά. Η βεράντα συνδεόταν με την οροφή επίστυλης αίθουσας μέσω διαδρόμου. Η οροφή της αίθουσας ήταν διακοσμημένη με κέρατα καθοσιώσεως και στηριζόταν από 2 κίονες (εικ. 1). Ενα κλιμακοστάσιο στο εσωτερικό του κτηρίου, νότια του διαδρόμου, συνέδεε το υπέργειο με το υπόγειο οικοδόμημα. Ο κυρίως θάλαμος του υπογείου (εικ. 3) είναι μια τετράγωνη κρύπτη 4 Χ 4. Η οροφή της είχε ξύλινη επένδυση, η οποία ήταν βαμμένη με μπλέ χρώμα και στηρίζοταν σε τετράπλευρο λίθινο στύλο. Οι τοίχοι της κρύπτης ήταν επενδεδυμένοι με αλαβάστρινες πλάκες. Η είσοδός της ήταν σφραγισμένη με ξύλινη θύρα. Ανατολικά της κρύπτης υπάρχει ενα δωμάτιο, η ξύλινη οροφή του οποίου αποτελούνταν από χοντρές, παράλληλες δοκούς και στηριζόταν από 2 τετράπλευρους στύλους. Το δωμάτιο αυτό είναι προσβάσιμο μέσω ενός διαδρόμου, η είσοδος του οποίου περιβάλλεται από 2 προδρόμους.  Το κτίσμα συμπληρώνεται στην ανατολική πλευρά από εναν ανοιχτό περίβολο και μια αίθουσα με 2 κυλινδρικούς κίονες ύψους 2,50 μ.  

Εικ. 4, ευρήματα

 

 Ο ανασκαφέας του οικοδομήματος, ο Έβανς, ερμήνευσε το υπέργειο κτίσμα ως ιερό, λόγω των κεράτων καθοσιώσεως και της αρχιτεκτονικής του. Το δε υπόγειο κτίσμα το ερμήνευσε ως νεκρικό θάλαμο, ο οποίος ήταν σε χρήση μεταξύ ΜΜ ΙΙΙ Β -ΥΜ ΙΙΙ Β (1650-1200 π. Χ.). Από την πρώτη φάση (ΜΜ ΙΙΙ Β) βρέθηκε μόνο κεραμική (εικ. 4). Από τις ΥΜ ΙΙ-ΙΙΙ περιόδους προέρχονται σκελετικά κατάλοιπα ενός ενήλικου ανδρός και ενος αγοριού, τα οποία, είτε είχαν τοποθετηθεί στο δάπεδο της κρύπτης, είτε είχαν εναποτεθεί εντός ξύλινης σαρκοφάγου, η οποία δεν διασώθηκε. Ως κτερίσματα βρεθήκαν αγγεία μινιατούρες, όπως ενα αλάβαστρο και ενας ψευδόστομος αμφορέας. Ο ¨Εβανς υποθέτει οτι τα σκελετικά κατάλοιπα θα μπορούσαν να είναι θύματα του σεισμού που έπληξε την Κρήτη κατά το τέλος της ΥΜ Ι Α περιόδου (και ο οποίος πιθανόν να συνδέεται με την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας). Το κτήριο θα μπορούσε να έχει πρωταρχικά λατρευτικό χαρακτήρα, ο οποίος στην πορεία του χρόνου συνδυάστηκ με το ταφικό στοιχείο.

Εικ. 5, αναπαράσταση

 

 Από την εποχή του Έβανς και μετά δεν ασχολήθηκε κανείς με το οικοδόμημα αυτό και τα ευρήματά του. Θεωρούμε οτι μια αναθεώρηση έχει βάση, ειδικά τώρα, με την έξαρση της τεχνολογίας. Η χρήση της τελευταίας (π.χ. τεχνικές geoscanns, lidar, GIS, ARCOR) μπορεί, είτε να επιβεβαιώσει, είτε να αποδείξει καινούργια στοιχεία αναφορικά με την αρχιτεκτονική και την ερμηνεία του κτηρίου (εικ. 5). Αυτό ειδικά, διότι δεν είναι γνωστό, εαν υπάρχουν παρόμοια οικοδομήματα της μινωϊκής Κρήτης, τα οποία προσφέρουν συνδυασμό υπόγειας νεκρικής κρύπτης με υπέργειο ιερό. Τα γνωρίσματα αυτά απαντούν σε μνημεία της Εγγύς Ανατολής από την Εποχή του Χαλκού, όπως π.χ. οι μασταμπάδες της Αιγύπτου και οι νεκρικές βασιλικές κρύπτες στην Quatna της Συρίας. Οπότε τι σημαίνει αυτό; Μήπως έχουμε στην περίπτωση αυτήν έξωθεν επηρροές; Αυτό από μόνο του αποτελεί εναν καλό λόγο για έρευνα, μελέτη, πιθανή αναθεώρηση και επανερμηνεία του "Temple Tomb" της Κνωσού, σε σύγκριση με τα "ex oriente (lux)" παράλληλα.

 

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (χρονολογική σειρά)

 A. Evans, The Palace of Minos at Knossos IV, 2 (London 1964) σελ. 964-978, 988-992, 1002-1018. σελ. 976 εικ. 936

 I. Pini, Beiträge zur minoischen Gräberkunde (Wiesbaden 1968) σελ. 39-40, Nr. XVII. σελ. 84 εικ. 36

 W. Löwe, Bronzezeitliche Bestattungen auf Kreta. BAR-IS 642 (Oxford 1996) Nr. 506 σελ. 202 εικ. 20 

Π. Γαλάνης, Ταφική Αρχαιολογία - Διαδικτυακό Σεμινάριο ΚΔΒΜ Τσαούση (διαθέσιμο από 2023), κεφάλαιο 5ο 

ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ

 βλ. Evans IV, 2 (1964) ως ανωτέρω  - τα σχέδια (τομές, κατόψεις, αναπαραστάσεις - εικ. 2-3, 5) έγιναν από τον Piet de Jong