ΤΟ "ΜΥΣΤΗΡΙΟ" ΜΕ ΤΙΣ ΚΟΠΕΣ ΝΟΜΙΣΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΣΕΒΗΡΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΛΛΟΠΟΝΗΣΟ.

 Επιστροφή στην Πελοπόννησο (εικ. 1), καθώς το ακόλουθο θέμα δεν είναι απλώς ενδιαφέρον και συναρπαστικό, αλλά αποτελεί αφορμή για "ισχυαλγίες" στους ακαδημαϊκούς κύκλους:

 Υπάρχουν κάποιες πόλεις-κράτη της Πελοποννήσου, οι οποίες κατά την διάρκεια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αν και υποτελείς (η Ελλάδα ως γνωστόν κατακτήθηκε το 146 π. Χ. και η Κόρινθος έγινε η πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας της Αχαϊας. Η Πάτρα είναι ρωμαϊκή κτήση), δεν έκοψαν δικά τους νομίσματα. Μόνο επί αυτοκράτορος Σεπτιμίου Σεβήρου (193-211 μ. Χ.) υπήρξαν περί τις 33 πόλεις, οι οποίες έκοψαν δικά τους νομίσματα. Οι περισσότερες εξ αυτών είναι αρκαδικές. Τα νομίσματα αυτά, κατά κύριο λόγο από χαλκό, απεικονίζουν από την μια όψη τον ίδιο τον αυτοκράτορα και από την άλλη θεότητες που λατρεύοταν στην εκάστοτε πόλη, με αναγραφή του ονόματος της πόλης. Αρκετά από αυτά τα νομίσματα απεικονίζουν μέλη της οικογενείας του αυτοκράτορα: την 2η σύζυγό του, Ιουλία Δόμνα, και τους δυο γιούς του ζεύγους, τον Καρακάλλα και τον Γέτα. Μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνουν για το πως κινούνταν η οικονομία στις πόλεις που δεν είχαν δικό τους νόμισμα [βλ. J. B. Gress, The Coinage of the Peloponnese under Septimius Severus (M.A. Colorado 2013) σελ. 24-26 και ειδικά υποσημ. 51-52. M. Crawford, Money Exchange in the Roman World, JRS 60, 1970, σελ. 40-48]. Αυτό βέβαια είναι μόνο ενα πρόβλημα και ούτε καν η κορυφή του παγόβουνου.

Εικ. 1: χάρτης Πελοποννήσου

 Η κορυφή του παγόβουνου είναι, γιατί δεν υπήρξε κοπή νομισμάτων πρό Σεβήρου, ή για να τεθεί κάπως διαφορετικά, γιατί ειδικά επί Σεβήρου κοπήκαν νομίσματα και μάλιστα σε πόλεις που δεν είχαν ιστορικό κοπής και τι μπορεί να σημαίνει αυτό. Για να γίνει κατανοητή η προβληματική, θα αναφερθούν τα ακόλουθα:

 

 Ο Σεβήρος γεννήθηκε στην Μεγάλη Λέπτιδα (Leptis Magna) της Λιβύης το 145 μ. Χ. Νυμφεύτηκε την 2η σύζυγό του, Ιουλία Δόμνα, η οποία καταγώταν από αριστοκρατική οικογένεια της Έμεσας μετά τον θάνατο της 1ης, το 186 μ. Χ. Ο πρώτος γιος του ζεύγους, ο οποίος απέκτησε το παρατσούκλι Καρακάλλας, γεννήθηκε το 188 μ. Χ. Τον επόμενο χρόνο γεννήθηκε ο 2ος γιος, ο Γέτας. Το 193 μ. Χ., μετά την δολοφονία του Κόμμοδου, ο Σεβήρος ανακυρήχθηκε αυτοκράτορας από τις ρωμαϊκές λεγεώνες. Τον επόμενο χρόνο νικάει τον ανταγωνιστή του Percenius Niger στην μάχη της Ισσού. Μεταξύ 194 και 196 μ. Χ. ο Σεβήρος πολεμάει στην Παρθία. Το 197 μ. Χ. νικάει εναν άλλον ανταγωνιστή, τον κυβερνήτη της Βρετανίας Clodius Albinius στην μάχη του Lugdunum. Είχε προλάβει να ορίσει τον μεγάλο του γιο Καίσαρα το 196 μ. Χ. Την επομένη χρονιά, όρισε Καίσαρα και τον μικρότερο γιό. Ο Καρακάλλας πήρε τον τίτλο του Αύγουστου το 198 μ. Χ. και ο Γέτας ακολούθησε το 209  μ. Χ. Συνεπώς ο Σεβήρος συνκυβέρνησε με τους δυο του γιους από το 198 και μέχρι τον θάνατό του, το 211 μ. Χ. [βλ. βιβλ. σε: Galanis 2022, σελ. 68 υποσημ. 682]

Εικ. 2: Septimius Severus

 

Εικ. 3: Julia Domna

Εικ. 4: Caracalla

Εικ. 5: Geta

 Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η νομισματοκοπία του Ορχομενού της Αρκαδίας. Η πόλη αυτή είχε πρωτοκόψει δικό της νόμισμα κατά τον 4ο αι. π.Χ., στα πλαίσια ενος οικοδομικού προγράμματος [βλ. Galanis 2022, σελ. 102 υποσημ. 1050-1051]. Ακολούθησε ενα μεγάλο χρονικό κενό, μέχρι και τον 2ο αι. μ. Χ., όταν ο Σεβήρος έγινε αυτοκράτορας. Δεν έχουν βρεθεί κοπές ορχομένιων νομισμάτων άλλων χρονικών εποχών.

 Η εικονογραφία των ορχομένιων νομισμάτων επί Σεβήρου (εικ. 2-5) παρουσιάζει ορισμένες ιδιομορφίες: απεικονίζονται π.χ. μόνο ο αυτοκράτωρ, η σύζυγός του και οι 2 γιοι σε νεαρή ηλικία. Από κοπές άλλων πόλεων είναι γνωστό οτι υπήρχαν και νομίσματα με την μορφή της Φουλβίας Πλαυτίλλας, την οποία είχε νυμφευτεί ο Καρακάλλας στα 202 μ. Χ. σε ηλικία 14 ετών. Ο γάμος όμως διαλύθηκε στα 205 μ. Χ. και η Πλαυτίλλα μαζί με την οικογένειά της εξορίστηκε. Πιθανόν για αυτόν τον λόγο να μην κοπήκαν νομίσματα με την μορφή της στον αρκαδικό Ορχομενό. Μέχρις στιγμής τουλάχιστον δεν έχουν βρεθεί αποδείξεις για το αντίθετο. Οι κομμώσεις της Ιουλίας Δόμνας συν το νεαρό της ηλικίας των γιών της και ειδικά του Καρακάλλα - ο οποίος στα ορχομένια νομίσματα δεν φέρει τα τραχιά, άγρια χαρακτηριστικά, με τα οποία είναι κυρίως γνωστός στην ρωμαϊκή εικονογραφία - μπορούν να υποστηρίξουν μια χρονολόγηση των συγκεκριμένων νομισμάτων μεταξύ 198 και 209 μ. Χ., όταν δηλαδή ο Σεβήρος είχε βγεί νικητής από τις αναμετρήσεις του με τους Niger και Albinius, και συγκυβερνούσε με τους γιούς του [συγκρ. με: Galanis 2017, σελ. 178-179]. Από την άλλη πλευρά όμως θα πρέπει να συνυπολογιστούν και ευρήματα, όπως 4 νομίσματα, τα οποία φέρουν το επίθετο "Πετρίναξ", όπως και μια επιγραφή, η οποία φέρει το ίδιο αυτό επίθετο και αποκαλεί τον αυτοκράτορα "ευεργέτη" (στα ελληνικά ασφαλώς!). Η επιγραφή και προφανώς και τα συγκεκριμένα νομίσματα, χρονολογούνται στα 193 μ. Χ., όταν δηλαδή ο Σεβήρος ανακυρήχτηκε αυτοκράτωρ. Πιθανόν να υπάρχει κάποια σύνδεση εδω, η φύση της οποίας είναι άγνωστη. Ίσως χάρη στην ευεργεσία αυτή να αποκτήσαν οι Ορχομένιοι τα μέσα ώστε να κόψουν δικό τους νόμισμα [βλ. Galanis 2017, σελ. 178 υποσημ. 79]. Σε γενικές γραμμές πάντως φαίνεται οτι τα πρωϊμότερα νομίσματα του Ορχομενού κοπήκαν το 193 μ. Χ.. Μετά το 209 μ. Χ. δεν υπάρχουν κοπές της πόλης αυτής [συγκρ. με: Gress 2013, σελ. 23 πιν. 3].  

 Γιατί όμως υπάρχει έξαρση κοπής νομισμάτων επί Σεβήρου; Οι περισσότεροι ερευνητές υποστηρίζουν οτι ο Σεβήρος ήθελε να χρηματοδοτήσει του πολέμους του και να εξοφλήσει έτσι τους στρατιώτες του [βλ. βιβλ. σε: Galanis 2022, σελ. 101 υποσημ. 1037]. Αυτή είναι η καθιερωμένη άποψη. Νεώτεροι ερευνητές πιστεύουν οτι οι κοπές χάλκινων νομισμάτων στις ρωμαϊκές επαρχίες ήσαν αποτέλεσμα μιας αποκεντρωτικής πολιτικής της Ρώμης [Gress 2013, σελ. 24-32]. 

 Ίσως η αλήθεια να βρίσκεται κάπου στην μέση. Πολέμοι γίνονταν και προ και μετά Σεβήρου. Γιατί οι προγενέστεροι και οι μεταγενέστεροι αυτοκράτορες δεν έδωσαν την άδεια στις πόλεις των ρωμαϊκών επαρχιών να κόψουν νομίσματα; Όλως παραδόξως, στο βιβλίο του νυν υπουργού υγείας (ο οποίος αναφέρει και πρωτογενείς πηγές) φαίνεται να αναφέρονται κάποια ενδιαφέροντα πράγματα! Στο βιβλίο του "Ρώμη: απλά μαθήματα ιστορίας τ. 3" (σελ. 399, Αθήνα 2025), ο Άδωνις Γεωργιάδης αναφέρει οτι ο Σεβήρος αύξησε τους μισθούς των στρατιωτών για να έχει τις λεγεώνες ευχαριστημένες και για να μην επαναστατήσουν. Άλλωστε χάρις σε αυτές αναγορεύτηκε αυτοκράτωρ - και δεν ήταν ούτε ο πρώτος, ούτε ο τελευταίος. Πριν αποδημήσει είχε συμβουλεύσει τους γιους του να είναι ενωμένοι και να κρατούν τον ρωμαϊκό στρατό ευχαριστημένο. Για να αυξήσει όμως τους στρατιωτικούς μισθούς, έπρεπε να αυξήσει και τους φόρους. Επειδή όμως τα αυτοκρατορικά ταμεία δεν επαρκούσαν, προχώρησε σε υποτίμηση νομίσματος. Μείωσε το ποσοστό καθαρού μετάλλου για να μπορούν να κόβονται περισσότερα νομίσματα με την ίδια ποσότητα. Κατ΄ αυτόν τον τρόπο όμως, ο Σεβήρος - σύμφωνα με τον υπουργό - οδήγησε την αυτοκρατορία σε οικονομικό πληθωρισμό, φαινόμενο άγνωστο μέχρι τότε. Τα αποτελέσματα της οικονομικής αυτής πολιτικής φανήκαν τον επόμενο αιώνα και συνέβαλαν στην κρίση και παρακμή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

 Μπορεί η άποψη του κου υπουργού να περιέχει ψήγματα αληθείας; Αυτό είναι ενα ζήτημα, το οποίο θα μπορούσε να ερευνηθεί δια συγκριτικής μελέτης όλων των πηγών (όχι μόνο νομισματικής, αλλά και επιγραφικής, καθώς και λοιπών φιλολογικών και αρχαιολογικών τεκμηρίων). 

  

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (χρονολογική σειρά)

  H. S. Walker, Coins of Peloponnesos. The BCD Collection. Auctionscatalogue LHS 9, 8-9 May 2006 (Zürich 2006) 

 O. D. Hoover, Handbook of Coins of the Peloponnesos, 6th to 1st cent. BC (Lancaster 2011)

 B. Traeger, Arkadien. Die Münzstätten und Münzen von der archaischen bis zur hellenistischen Epoche (Bremen 2021)

----------------------- 

 ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ

Εικ. 1: @ google

Οι εικ. 2-5 προέρχονται από την ακόλουθη διδακτορική διατριβή: 

Galanis, P. Das arkadische Orchomenos in der Antike (Berlin 2022). Ηλ/κη δημοσίευση στην ιστοσελίδα της παν/κης βιβλιοθήκης του Humboldt-Universität zu Berlin.

Συγκρ. επίσης με το ακόλουθο άρθρο του ιδίου συγγραφέως: 

„Contribution to the typology and iconography of the coins from ancient Arcadian Orchomenos“, in: E. Apostolou – C. Doyen (Ed.) Το νόμισμα στην Πελοπόννησο. Conference Argos, 26.-29.05. 2011. OVOLOS 10. BCH Suppl. 57 (Athens 2017) 167-185.